वायुपुराणम्

ततः तेषां समवेतानां दृष्ट्वा बृहस्पतिः तान् उवाच – “स्वागतम्, यजमानाः! भवतां हिताय अहं आगतः। अहं शिक्षां दास्यामि; ज्ञानं खलु मया प्राप्तम्।” ततः हृष्टचित्ताः ते शिक्षायै समीपम् आगच्छन्। तदा तस्य सर्वकामाः सिद्धाः सञ्जाताः; दशवर्षकालस्य मध्ये, सः एकस्मिन्नेव क्षणे नूतनबुद्धिः उत्पन्नः सन् निर्जगाम। कालस्य अन्ते, तस्य कन्या देवयानी जाताभवत्; सा तदा यजमानान् निरीक्षितुं निश्चितवती। तां प्रति उवाच – “देवि, यजमानान् द्रष्टुं गच्छामः, शुद्धस्मिते, सुभगे, विचलितदृष्टे, त्रिवर्णविस्तृतनेत्रे।” एवं सम्बोधितवती देवी उवाच – “भक्तजनान् सेवस्व, व्रतधरे महात्मन्; एष धर्मः सतां, ब्रह्मन्। अहं तव धर्मं न लङ्घयिष्यामि।” ततः भगवती गत्वा असुरान् अपश्यत्; तदा देवगुरुं बुद्धिमन्तं कव्यारूपेण मोहिताः, सृष्टिकर्ता असुरान् प्रति उवाच – “मां कव्यम् विद्धि, वत्स; अयं भूमौ आङ्गिरसः। अहो, शक्तिमन्तं मां दानवाः मोहिताः।” एवं तं वदन्तं श्रुत्वा, दितिसुताः सन्दिग्धाः अभवन्; तत्र ते शुभस्मितौ श्वेतं कृष्णं च अपश्यन्। सर्वे मोहिता अभवन्, किञ्चित् अपि न अवगच्छन्; तेषां सन्दिग्धानां मध्ये, कव्यः पुनः उवाच – “अहं भवतां गुरुः कव्यः; अयं देवगुरुः आङ्गिरसः। सर्वे मां अनुगच्छन्तु, बृहस्पतिं परित्यज्य।” एवं सम्बोधिताः, असुराः उभयोः अपश्यन्; तदा असुराः उभयोः मध्ये भेदं न अविन्दन्। बृहस्पतिः तान् उवाच – “एष सन्दिग्धः आङ्गिरसः; अहं कव्यः, दैत्यगुरुः। एष रूपं बृहस्पतेः। सः स्वस्य रूपेण मां मोहितवान्, असुराः।” एतत् श्रुत्वा, ते विचिन्त्य, प्रयोजनवाक्यम् ऊचुः – “दशवर्षाणि एष प्रभुः सततं अधिष्ठितवान्; द्विजः अस्माकं गुरुपदं इच्छति।” ततः सर्वे दानवाः प्रणम्य, सम्मानं दत्त्वा, दीर्घाभ्यासेन मोहिताः, तस्य वचनं स्वीकृतवन्तः। सर्वे असुराः क्रोधरक्तलोचनाः ऊचुः – “एष अस्माकं हितकारी गुरु; त्वं गच्छ, न अस्माकं गुरुः। एष भृगुजः वा आङ्गिरसः वा अस्तु, न अस्माकं गुरु; वयं तस्य आज्ञायाम् स्थिताः। त्वं गच्छ, विलम्बं मा कुरु, शुभे।” एवं उक्त्वा, सर्वे असुराः बृहस्पतिं उपगच्छन्; तं न स्वीकृतवन्तः, सः तान् प्रति महद् हितकरं उपदेशं ददौ। तदा भर्गवः तेषां गर्वं दृष्ट्वा क्रुद्धः अभवत् – “मया उपदिष्टं, दानवाः मां न सम्मानयन्ति।” अतः, सः उवाच – “यूयं मूढाः भविष्यथ, पराजयं च प्राप्स्यथ।” एवं उक्त्वा, कव्यः यथागतं निर्जगाम। कव्येन शप्तान् असुरान् ज्ञात्वा, बृहस्पतिः, स्वकार्यं सिद्धम्, हृष्टः स्वं रूपं पुनः धारयामास; असुरान् पतितान् दृष्ट्वा, सः स्वं कार्यं सिद्धम् कृत्वा अदृश्यः अभवत्। तस्य अदर्शनात्, दानवाः सन्दिग्धाः अभवन्; “हाहा! धिक्! अस्माकं मोहः अत्र जातः,” इति परस्परं ऊचुः। “वयं पृष्ठतः कृताः, सृष्टिकर्त्रा ताडिताः; तस्य कौशलात्, अस्माकं स्वहिते दग्धाः, वञ्चिताः च अभवाम्।” तदा भयभीताः असुराः शीघ्रं देवान् प्रति जग्मुः, प्रह्लादं अग्रे स्थापयित्वा, पुनः कव्यं अनुगच्छन्। ततः कव्यं समीपं गत्वा, पूर्वदिशि स्थित्वा, तं पुनः आगतम् दृष्ट्वा, कव्यः भक्तजनान् प्रति उवाच – “मया अपि यथाकालं उपदिष्टम्; किन्तु, यूयं मां न सम्मानितवन्तः, तस्मात् गर्वात् समूहः पराजयं प्राप्तवान्।” तदा प्रह्लादः तम् उवाच – “गर्वं परित्यज, भर्गव, भक्तजनान् रक्ष; विशेषतः भक्तान्। यः देवगुरुः त्वया पृष्टः, तेन वयं मोहिताः; तव दूरदृष्ट्या ज्ञात्वा, भक्तजनान् रक्षितव्याः। यदि त्वं, भृगुपुत्र, अस्मान् न अनुगृह्णासि, तदा त्वया निन्दिताः, अधः लोकं गच्छामः।” सूतः उवाच – तत्त्वं ज्ञात्वा, कव्यः, करुणया, दयया च प्रेरितः, एवं सम्बोधितः, प्रशंसितः, क्रोधं निगृह्य, तान् उवाच – “मा भैष्ट, न अधोलोकं गच्छेत; एष परिणामः अनिवार्यः, मम उपस्थिते एव आगतः। अन्यथा न शक्यते; यः दृश्यते, सः बलवत्तरः। यः आज्ञां हृतवान्, तं पुनः अवश्यं प्राप्स्यथ।” “कालः प्राप्तः – इत्येव ब्रह्मा उवाच। मम कृपया, त्रिलोकबलं उपभोगितम्। दशयुगपर्यन्तं, शिखरे देवांश् अतिक्रम्य – ब्रह्मा उक्तवान्, एतावद् राज्यकालः। सावर्णिके युगे, पुनः राज्यं प्राप्तव्यम्; तव पौत्रः बलिः पुनः लोकनाथः भविष्यति। एवं ब्रह्मणा मम उक्तम्, तव पौत्रस्य विषये। लोकानां हरणे, तस्य तपः न अवशिष्टम्।” “कर्मणः कामनया रहितः, तस्मात् सन्तुष्टः अजः तस्मै सावर्णिकं कालं दत्तवान्। भगवान् मम उक्तवान् – बलिः देवाधिपः भविष्यति; तस्मात् सः अदृश्यः जीवेषु, यथाकालं प्रतीक्षते। तुष्टेन स्वयम्भुवेन अमरत्वं दत्तम्; अतः, मा विषीद, चक्रं धैर्येण सहनं कुरु।