वायुपुराणम्

सर्वेषां तत्त्वानां—अव्यक्तस्य, महतः, भूतेभ्यः, इन्द्रियाणां, तन्मात्राणां, महतः च—आत्मभूतेभ्यः तुभ्यं नमः। नित्यात्मस्वरूपाय, नित्याय, अर्थलक्षणाय, सूक्ष्माय, चेतनाय, शुद्धाय, शक्तिमते च तुभ्यं नमः। त्रिषु लोकेषु, दिवः अन्ते, भाव onwards अवस्थासु, सत्यस्य अन्ते, महत्सु, चतुर्षु च तुभ्यं नमः। भगवन्, मया कृतस्य स्तोत्रस्य यत् यथावत् उक्तं, अथवा यत् कुचित् उक्तं, तव भक्तेन, ब्रह्मनिष्ठेन मया, तत् सर्वं क्षन्तव्यं त्वया। एवं स भगवान् ईशानः, देवेश्वरः, नीललोहितवर्णः, ब्रह्मरूपेण प्रणिपत्य, सुतया सञ्जाताञ्जलिः, प्रार्थनां तस्य समर्पयामास। तदा प्रसन्नः भवः, काव्यायाः शरीरे हस्तेन स्पृष्ट्वा, तस्याः यथेष्टं दर्शनं दत्तवान्, ततः सः तत्रैव अन्तर्धानमगात्। भगवतः तस्य अन्तर्धानात् पश्चात्, तस्य पार्षदा जयन्ती, सञ्जाताञ्जलिः, तां इदम् अब्रवीत्—"काऽसि शुभे? कस्यासि? किमर्थं दुःखिता, मम दुःखे स्थिते? महत्तपसा युक्ता, किमर्थं माम् अभिपालयसि?" तदा तस्याः नित्यभक्त्या, विनयेन, दमेन, स्नेहेन च, जयन्ती तुष्टा अभवत्, उवाच च—"किं ते वाञ्छितं, वरवर्णिनि? यत् इच्छसि तत् अद्य दास्यामि, सुलभं वा दुर्लभं वा।" एवं साऽब्रवीत्—"त्वयैव तपसा मम मनोऽभिप्रायः ज्ञेयः; त्वं ब्रह्मनिष्ठः, मम भावं तत्त्वतः जानासि।" स तु दिव्यचक्षुषा तां निरीक्ष्य, "श्रेष्ठे स्त्रियः, त्वं इन्द्रपत्नी असि, मम हितार्थं अत्र आगता।" इति उवाच। "शोभनश्रोणि, कान्तार्चिषि, त्वं मया सह अत्र, सर्वैः अदृश्या, दशवर्षाणि सायुज्यं इच्छसि।" "वरवर्णिनि, विशाललोचने, इन्द्राग्निवर्णे, एष वरः त्वया मया दत्तः।" सा तदा "एवमस्तु, गच्छाव गृहं, मद्यलोचन" इति उक्त्वा, तेन सह स्वगृहं गतवती। तत्र तया दिव्यया सह, दशवर्षाणि, स्वमायया संवृतः, सर्वैः अदृश्यः, स भगवान् निवसत्। एतेन काले, काव्यः स्वकार्यसिद्ध्यर्थं, तस्य गृहम् आगतः। तदा दितिसुताः, तं द्रष्टुम् उत्सुकाः, हर्षेण तस्य गृहम् उपाजग्मुः। ते तत्र गत्वा, जयन्त्या तिरस्कृतं, गुरुं न दृष्ट्वा, तस्य दयां ज्ञात्वा, यथागतं प्रतिनिवृत्ताः। बृहस्पतिः, काव्यस्य विघ्नं ज्ञात्वा, पितुः हितार्थं, दशवर्षाणि, जयन्त्याः कल्याणं चिन्तयन्, काव्यरूपं धारयित्वा, असुरान् सम्बोधितवान्। तेषां संनिहितानां मध्ये, बृहस्पतिः उवाच—"स्वागतम्, यजमानाः! भवतः हितार्थं आगतः।" "अहं शिक्षयिष्यामि, ज्ञानं मया प्राप्तम्।" इति उक्त्वा, ते हृष्टचित्ताः, तं शिक्षायै उपजग्मुः। एवं दशवर्षपर्यन्तं, स्वकार्यसिद्धौ, सः तस्मिन्नेव क्षणे, नवीनबुद्धिः, तस्मात् निर्गतः। दशवर्षे समाप्ते, तस्य कन्या देवयानी जाताभूत्; सा यजमानान् निरीक्षितुं संकल्पमकरोत्। "देवि, यजमानान् द्रष्टुं गच्छाव, शुचिस्मिते! सुभगे, विचलद्वलोचने, त्रिवर्णविपुललोचने।" इति तेन उक्ता, देवी प्रत्युवाच—"भक्तजनसेवा, महाव्रतधारिन्, पुण्यधर्मः; ब्रह्मन्, तव धर्मं न लङ्घयिष्यामि।" ततः सा गत्वा, असुरान् दृष्ट्वा, तेषां मध्ये देवगुरुणा, काव्यरूपधारिणा, तैः मोहिता, सृष्टिकर्ता असुरान् इदं प्रोवाच—"काव्यं मां विद्धि, वत्स; एष अङ्गिराः पृथिव्यां। हन्त, शक्तिमता मया यूयं दानवाः मोहिताः।" एवं तस्य वचनं श्रुत्वा, दितिसुताः संमूढचित्ताः अभवन्; तत्र, शुक्लकृष्णरूपद्वयं, शुचिस्मितं, निरीक्ष्य, सर्वे सन्दिग्धाः स्थिताः। तेषां मोहावस्थायाम्, काव्यः पुनरपि उवाच—"अहं भवतः गुरु: काव्यः, एष देवगुरुः अङ्गिराः; सर्वे मामनुसरन्तु, बृहस्पतिं परित्यज्य।" एवं उक्ताः, असुराः उभौ निरीक्ष्य, न तयोः भेदं ज्ञातुम् अशक्नुवन्। बृहस्पतिः उवाच—"अयं संमूढः अङ्गिराः; अहं काव्यः, दैत्यगुरुः; एष रूपेण बृहस्पतिः।" "स्वरूपेण मां मोहयति, असुराः।" इति श्रुत्वा, ते विचार्य, यथोचितं वचनम् ऊचुः—"दशवर्षाणि, अयं प्रभुः अस्मान् अधिष्ठाय, अयं द्विजः अस्माकं गुरुपदं इच्छति।" ततः सर्वे दानवाः, प्रणम्य, सम्मान्य, तस्य वचनं गृह्णन्ति, दीर्घाभ्यासेन मोहिताः। ते असुराः, क्रोधारुणलोचनाः, ऊचुः—"अयं अस्माकं हितैषी गुरु:; त्वं गच्छ, त्वं न अस्माकं गुरु:।" "एष भृगुवंशजो वा अङ्गिरसः वा भवतु; न अस्माकं गुरु:; वयं तस्य वशे स्थास्यामः; त्वं गच्छ, विलम्बं मा कुरु, शुभे।" एवं उक्त्वा, सर्वे असुराः बृहस्पतिम् उपाजग्मुः; तं न स्वीकृतवन्तः, सः तान् हितं महद् उपदिशत्। तदा भृगुपुत्रः, तेषां गर्वेण कोपितः, "मया उपदिष्टेषु अपि, दानवाः मां न पूजयन्ति!" इति मनसि चिन्तयन्।