वायुपुराणम्

शुक्रः स उशना इति च कथ्यते, कविः नाम्ना अपि प्रसिद्धः। स पितॄणां मनसः जातया धीमता कन्यया, सोमपायिभिः, अङ्गी नाम्ना, परिणीतः। तस्याम् अङ्ग्यां शुक्रस्य चत्वारः पुत्राः अभवन्। ब्रह्मतेजसा युक्तः स शुक्रः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः अभवत्। तस्यामेव अङ्ग्यां तस्मै चत्वारः पुत्राः जाताः—त्वष्टा च वरुत्रिः च, शण्डः च मर्कः च। एते सर्वे आदित्यसमानतेजसः ब्रह्मणः समशक्तयः आसन्। वरुत्रेः पुत्राः अपि प्रसिद्धाः—रञ्जनः, पृथुः, अश्मिः, बुद्धिमान् बृहद्गिरः च। एते सर्वे ब्रह्मनिष्ठाः देवपूजकाः आसन्। ते अधर्मयुक्तयज्ञविनाशाय मनुम् उपगताः, तं कर्मणि नियुक्तवन्तः। धर्मस्य परित्यागम् दृष्ट्वा, इन्द्रः मनुम् इत्युक्तवान्—"एभिः सह त्वया यज्ञः क्रियते"। इन्द्रवचनं श्रुत्वा ते तस्मात् प्रदेशात् निर्गताः। तेषां तत्र लीनानां पश्चात् इन्द्रः धर्मपत्नीं च धर्मस्य मनः च बन्धनात् विमुक्तवान्, तां च अनुययौ। तदा, ये तपस्विनः इन्द्रविनाशाय यत्नवन्तः आसन्, ते पुनः आगच्छन्तः दृश्यन्ते स्म। तदा इन्द्रेण पापिनः ताडिताः। स इन्द्रः देवदेवतायाः वेदिकायाः दक्षिणदिशि शयानः अभवत्। तत्र शालवृकैर् भक्ष्यमाणानां तेषां शिरांसि पतितानि, तेषां शिरोभागेभ्यः खर्जूरवृक्षाः उत्पन्नाः। एवं पूर्वं यज्ञे इन्द्रेण वरुत्रेः पुत्राः हताः। ततो देवयानी शुक्रस्य पुत्री अभवत्। त्रिशिरा नाम महात्मा तवष्टुः पुत्रः, विश्वकर्मा च, यमः इति अपि ख्यातः, स विश्वरूपस्य अनुजः अभवत्। भृगोर् अपि द्वादश दिव्यर्षयः पुत्राः अभवन्, तान् देवी अपि अजनि। तस्माद् भगवतः काव्याः अपि अभवन्। भुवनः, भावनः, क्रतुः, श्रवा, मूर्धा, व्यशयः, व्यश्रुषः, प्रसवः, अजयः इति द्वादश प्रभवः स्मृताः। एते द्वादश भृगवः यज्ञदेवताः इति प्रसिद्धाः। पौलोमी नाम्नि भार्यायाम् एकः पुत्रः अभवत्—सः च्यवनः, महाबुद्धिमान्, जितेन्द्रियः, महाबलश्च। अष्टमे मासे गर्भस्था सा पौलोमी, क्रूरकर्मणा पीडिता, ततो च्यवनः जातः। च्यवनः प्रचेतसः पुत्रः, तस्मात् च्यवनकोपात् अध्वानामरः अजनि। भर्गवः सुकन्यायां द्वौ पुत्रौ उत्पादितवान्—आत्मवान् दधीचश्च, उभौ धर्मिष्ठौ। दधीचात् सरस्वत्यां सारस्वतः पुत्रः अभवत्। आत्मवानः रुचिं नाम्नि नाहुषवंशजां भार्यां प्राप्य, तस्मात् ऊर्वा नाम्ना ऋषिः जातः, यः ऊरुं विदार्य उत्पन्नः, तेजसा ज्वलनसमानः। ऋचीकस्य सत्यवत्यां जमदग्निः अभवत्। भृगुवंशे रुचितः रुद्रांश्च विष्णुवंश्याश्च जाताः। विष्णुवंशे अग्नेश्च जमदग्निः अभवत्। तस्य भार्या रेणुका, तस्यां रामः अभवत्, येन इन्द्रसमबलः, ब्राह्मणक्षत्रधर्मसंयुक्तः, अपरिमिततेजाः। और्वात् शतम् अपत्यं जातम्, जमदग्निवंशे अपि; तेषु सहस्रशः भर्गवाः पुत्राः अनुवंशक्रमेण अभवन्। अन्ये ऋषयः अपि बहवः भर्गवाः ज्ञायन्ते, ये बहिर्वंशाः स्मृताः—वत्सः, विश्वः, अश्विषेणः, पाण्डः, पथ्यः, शौनकः च। सप्तैते भर्गवशाखाः वंशतः विज्ञेयाः। अथ शृणु अङ्गिरसां वंशम्, ये अग्निसम्बन्धिनः, येषां वंशे भारद्वाजाः, गौतमाः, प्रमुखा अङ्गिरसः, तेजस्विनः, महाबलाः देवताः च अभवन्। सुरूपा नाम्नि मरीचेर् दुहितरः, कर्दमी, स्वराज् च, पथ्या मनोः दुहिता—एता त्रयोः अथर्वणः पत्न्यः। अङ्गिरसां पत्न्यः अपि एते। तासां संतानं वक्ष्यामि। एभ्यः अथर्वणः पुत्राः जाताः, वंशधारिणः, तपसा निर्मलात्मभिः उत्पादिताः। सुरूपायां बृहस्पतिः जातः, स्वराज्यां गौतमः। वामदेवः, उतथ्यः, उशिजः अपि प्रसिद्धाः। पथ्यायां धिष्णुः, मानसात् संवर्तः, विचित्तः, आयस्यः, उतथ्यस्य पुत्रः शरद्वान् च अभवन्। अशिजः, दीर्घतमाः, वामदेवस्य पुत्रः बृहदुत्थः; धिष्णोः पुत्रौ सुदन्वा ऋषभश्च, सुदन्वनः पुत्राः रथकाराः दिव्यर्षयः, प्रसिद्धाः ऋषयः। बृहस्पतेः पुत्रः भारद्वाजः ख्यातिमान् अभवत्। सम्वर्तः अङ्गिराः च, देवेषु अङ्गिरसः अपि शृणु। बृहस्पतेः अनुजान् देवेषु अङ्गिरसः इति प्रसिद्धाः। अङ्गिरसः सुरूपायां दश पुत्राः—औदार्यः, आयुः, धनुः, दक्षः, दर्भः, प्राणः, हविष्मान्, हविष्णुः, क्रतुः, सत्यः। आयस्यात् उतथ्यः, वामदेवः, उशिजः; भारद्वाजाः, शांकृतिकाः, गार्ग्यकाण्वाः, अथीतराः च जाताः। मुद्गलाः, विष्णुवृद्धाः, हरिताः, वायवः, भाक्षाः, भारद्वाजाः, आर्षभाः, किम्भयाः अपि। एते दश पञ्च च अङ्गिरसां शाखाः विज्ञेयाः। अन्ये अपि अङ्गिरसः अन्येषां ऋषीणां मध्ये बहवः स्मृताः। अथ मरीचेर् वंशं वर्णयामि, यः पुरुषश्रेष्ठः, यस्य वंशात् सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं जातम्। मरीचिः पुत्रकामः सन् आपः उपधार्य ध्यानं चकार। तासु पुत्रः जातः, सर्वगुणसम्पन्नः, प्रजावान्, तेजस्वी, दितिः नाम्ना, येन प्राज्ञैः पूज्यते, कीर्त्यते, मनसा वन्द्यते। सर्वाः आपः आहूताः, तासु भगवाञ् न्यवसत्। तासु चित्तं संस्थाप्य, एकं ससर्ज। स प्रजापतिः अरिष्टनेमिः नाम्ना, अनुपमः, पुत्रं मरीचिं सूर्यसमानतेजसं वधौवेशे अजनि। स पुत्रकामः आप्सु स्थित्वा, सातसहस्रसंवत्सराणि धर्मवादिनां वाक्यं चिन्तयन्, अनुपमत्वं प्राप। कश्यपः सवित्रविद्यायुक्तः, ब्रह्मणा समः अभवत्; प्रत्येकं मन्वन्तरे सः ब्राह्मणांशेन जायते। दक्षेण चोक्तं यद् "कन्याः हेतोः," तदा सन्ततिः क्रुद्धाः कश्य इति नाम मद्यं अपि पितुः। एवं श्रुत्वा, शुक्राद्याः महर्षयः, तेषां वंशाः, कर्माणि च, भगवतः सृष्ट्युपक्रमे प्रकटितानि।