वायुपुराणम्

तदा भीमं स्त्रीवधकर्म दृष्ट्वा भगवाञ् भृगुः कोपाविष्टः अभवत्। विष्णुः, यः भृगुपत्नीं हत्वा धर्मं लंघितवान्, तस्य प्रति भृगुणा शापः दत्तः। भृगुः उवाच— "त्वं धर्मवित् सन् अपि या न हन्तव्या, तां स्त्रीं हत्वा दोषं कृतवान्। अतः सप्तकृत्वः मानुषेषु अवतारं गमिष्यसि।" एवं शापेन, यदा यदा धर्मः ह्रस्यति, तदा तदा विष्णुः सर्वहिताय पुनः पुनः लोके मानुषरूपेण जायते। एवं विष्णुं संबोधित्वा भृगुः स्वयम् तस्याः शिरः गृहीत्वा तन्मूर्ध्नि स्थाप्य, जलं आदाय, सत्यवचनं प्रोक्तवान्— "यदि मया किञ्चित् धर्माचरणं कृतम्, अथवा न कृतम्, तस्य सत्यस्य प्रभावेन, यदि मे वचनं सत्यम्, तदा विष्णुना सत्येन हता त्वं जीव।" तस्य सत्यवाक्यस्य उच्चारणेन सा देवी पुनरुत्थिता। शीतलेन जलेन अभिषिञ्च्य, भृगुः उवाच— "जीव।" सा देवी सुप्तोत्थिता इव जाताऽसौ दृष्ट्वा, सर्वे प्राणिनः प्रमोदिताः। अमराः अपि दिशः पूरयन्तः, "साधु! साधु!" इति शब्दं कुर्वन्तः अदृश्यरूपेण निनादयन्। भृगुणा सर्वेषां साक्षात् देवी पुनरुत्थापिता इति लोके महदाश्चर्यं जातम्। भृगुः अव्यग्रचित्तः स्वपत्नीं जीवयित्वा, तं दृष्ट्वा शक्रः काव्येभ्यः भीतः शान्तिं न लेभे। तदा इन्द्रः विजागरूकः, वज्रधारी धीमान्, स्वकन्यां जयन्तीं इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "एष काव्यः न मम कृते भीषणं तपोऽनुष्ठानं करोति। तस्य निश्चलेन व्रतेन अहम् अतिव्यथितः।" "त्वं गच्छ, तं सुखसंपादनैः, मनोहरसेवाभिः, श्रान्तिहरणैः च, तुष्टये पूजय, किञ्चिदपि प्रमादं मा कुरु।" ततः इन्द्रस्य आज्ञया जयन्ती साध्वी कन्या, ध्याननिष्ठा शान्तचित्ता, तपश्चरणेन क्षीणं तम् उपससार। सा पितुः आज्ञां यथावत् काव्याय सम्यक् अकरोत्, मधुरसुमधुरैः वाक्यैः तं स्तुत्वा। सा समये समये शीतलसंस्पर्शैः सेवया तं सन्तोषयन्ती, बहूनि वर्षाणि तं परिपालयामास। यदा सहस्रवर्षीयं धूमव्रतं घोरं समाप्तम्, तदा सैव जयन्ती काव्यं वरं वृणीष्व इति उवाच, स च तुष्टः अभवत्। काव्यः उवाच— "यत् त्वया कृतं, तत् अन्येन न कृतम्। तपसा, बुद्ध्या, विद्यया, बलात् च त्वं सर्वान् देवान् अतिक्रमिष्यसि। यद् यद् अहं वेद्मि, हे भृगुपुत्र, तत् सर्वं तव प्रकाशिष्यते। यज्ञोपनिषतां सर्वाङ्गानि रहस्यं च, यद् आदिरन्तः च न कस्यचित् ज्ञायते, तत् सर्वं तव साक्षात्करिष्यते।" "तस्मात् त्वं द्विजश्रेष्ठः भविष्यसि।" एवं पुनः पुनः भृगवे वरदानानि दत्वा, सः अवध्यता, ऐश्वर्यपतित्वं, अभेद्यता च दत्तवान्। एतान् वरान् प्राप्य काव्यः परमं हर्षं लेभे। हर्षात् तस्य अन्तःकरणे दिव्यः महेश्वरस्तोत्रः उत्पन्नः। सः किञ्चित् तिर्यग्भूत्वा, नीललोहितं शिवं स्तोतुम् आरब्धवान्— "नमः शितिकण्ठाय, सुराय, मद्यपाय, दीप्ताय, संहारप्रियाय, लयकर्त्रे, संवत्सराय, जगन्नाथाय। जटिलाय, उर्ध्वकेशाय, अश्वाय, हेतवे, सूक्ष्माय, तीर्थश्रेष्ठाय, देवदेवाय, शीघ्राय। मुकुटिने, सुवपुषे, सहस्राक्षाय, दानाय, वित्तबीजाय, रुद्राय, तपस्विने, वल्कलधारिणे। ह्रस्वाय, मुन्चकेशाय, सेनापतये, रक्ताय। कवये, वृद्धराजाय, तक्षकक्रीडिने, गिरिशाय, भानुनेत्राय, तपस्विने, जाम्बवते, सुवपुषे, शुभहस्ताय, धन्विने, भर्गवे।" "सहस्रबाहवे, सहस्रशुद्धनेत्राय, सहस्रनाभये, सहस्रपादाय। सहस्रशिरसे, बहुरूपाय, स्रष्ट्रे, भवाय, विश्वरूपाय, शुक्लाय, पुरुषाय। खड्गिने, कवचिने, सूक्ष्माय, संहरत्रे, ताम्राय, भीमाय, उग्राय, शिवाय। बभ्रवे, चित्राय, कपिलाय, अरुणाय, महादेवाय, शर्वाय, विश्वरूपाय, शिवाय।" "हेमाय, श्रेष्ठाय, उत्तमाय, मध्ये, पिनाकिने, शीघ्राय, दीप्ताय, रक्ताय। दुन्दुभये, एकपादाय, पात्राय, धियसे, मृगव्याघ्राय, सर्पाय, धृतिमते, भीषणाय। बहुरूपाय, उग्राय, त्रिनेत्राय, बभ्रवे, एकवीराय, मृत्यवे, त्र्यम्बकाय।" "गृहेशाय, अनृच्छाय, शंकराय, शिवाय, वनेचराय, गुहावासिने, तपस्विने, ब्रह्मचारिणे। साङ्ख्याय, योगाय, ध्यानिने, दीक्षिताय, गुह्याय, शर्वाय, पूज्याय, मालिने।" "धीमते, पुण्याय, धर्माय, शिवाय, संयमिने, दक्षाय, ब्राह्मणप्रियाय, महर्षये। चतुष्पदाय, शुद्धाय, धर्माय, शीघ्राय, शिखिने, कपालिने, दंष्ट्रिणे, विश्वयाजिने।" "दुर्जये, दीप्ताय, मणये, धियसे, घोराय, विकृताय, भीमाय, शिवाय। सौम्याय, पुण्याय, धर्माय, शिवाय, अजिताय, मृतदेहाय, शाश्वताय, सनातनाय।" एवं काव्यः महेश्वरं प्राञ्जलिः स्तुत्वा, परमं पुण्यं, ऐश्वर्यं, ब्रह्मविद्यां च प्राप।