वायुपुराणम्

तदा देवान् राक्षसाः बलाबलविचारं कृत्वा सम्यक् समारभन्त। भयाकुलान् देवांश्च हन्तुं राक्षसाः यत्नं कुर्वन्तः दृष्ट्वा, तस्मिन्नेव काले देवी क्रुद्धा सन्दृष्टा। सा रोषात् इन्द्रं प्रति उवाच—“त्वां शक्तिहीनं करिष्यामि, इन्द्र!” ततः शीघ्रं क्रोधात् इन्द्रं अभिमुखी अभवत्। इन्द्रः तदा यज्ञस्तम्भवत् स्थिरः दृष्टः; तं निर्बलम् इन्द्रं दृष्ट्वा देवाः भयात् पलायनम् अकरोत्। देवसंघे तत्र निर्गते, विष्णुः इन्द्रं प्रति उवाच—“माम् प्रविश, भगवन्; अहं त्वां रक्षिष्यामि, देवाधिप।” तद्वाक्यं श्रुत्वा पुरन्दरः विष्णुम् प्रविष्टवान्। इन्द्रं विष्णुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा पुनः वचनम् अब्रवीत्—“विष्णुना सह त्वां दग्ध्वा सर्वलोकानां समक्षं तपस्याः शक्तिं दर्शयिष्यामि, मघवन्।” तया अभिभूतौ इन्द्रविष्णू तदा संवदन्तौ; विष्णुः इन्द्रं प्रति उवाच—“कथं सह मिलित्वा विमोक्ष्यामः?” इन्द्रः प्रत्युवाच—“यदासौ दग्धुं इच्छति, तदा त्वं ताम् हन्याः; अहं विशेषतः निर्बलः, अतः विलम्बं मा कुरु।” ततो विष्णुः तां निरीक्ष्य, स्त्रीवधं कर्तुं संकल्पं कृतवान्; विचिन्त्य शीघ्रं चक्रं आह्वयन्। सा देवी शीघ्रं अभ्यधावत्; तस्याः घोरं संकल्पं ज्ञात्वा, देवशत्रुविनाशकः विष्णुः क्रुद्धः शस्त्रं आह्वय्य तस्याः शिरः छित्तवान्। स्त्रीवधस्य तं भीषणं कृत्यं दृष्ट्वा, भृगुः प्रभुः क्रुद्धः अभवत्; ततः विष्णुः भृगुणा पत्न्याः वधाय शप्तः। भृगुः उवाच—“धर्मं ज्ञात्वा स्त्रीं वध्यां न हन्तव्या; अतः त्वं सप्तवारं मनुष्येषु पतिष्यसि।” तेन शापेन, धर्मः पुनः पुनः नष्टे, जगत् हिताय विष्णुः मनुष्येषु जन्म गृह्णाति। एवं विष्णुं संबोध्य, भृगुः स्वयं शिरः गृहीत्वा शरीरं आनयत्, जलं गृहीत्वा वचनम् उवाच—“यथार्थं विष्णुना हता त्वं पुनः जीवयिष्यामि; यदि मया कृतं धर्मं सर्वं ज्ञातं वा, अज्ञातं वा, तेन सत्येन जीव, यदि सत्यं वदामि।” एवं सत्यवचनं उक्तं, देवी पुनः जीविता; ततः शीतलैः जलैः सिञ्चित्वा, “जीव” इति उक्तवान्। सा तदा सुप्तोत्थिता इव दृष्ट्वा, सर्वभूतानि हृष्टानि अभवन्; दिशः अनिर्दिश्यमानः शब्दः—“शुभम्! शुभम्!” इति प्रतिश्रुतः। एवं भृगुणा देवी सर्वभूतानां साक्षात् पुनर्जीविता, तद्विलक्षणं अद्भुतं इव दृष्टम्। भृगुः अशान्तः स्वपत्नीं जीवितां कृत्वा, शक्रः तद् दृष्ट्वा, काव्येभ्यः भयाकुलः अशान्तः अभवत्। ततः इन्द्रः, विजागरः, वज्रधारः, बुद्धिमान्, स्वकन्यां जयन्तीं उवाच—“काव्यः घोरं तपः न मम कृते करोति; तस्य दृढनिश्चयात् अहं दुःखितः।” “त्वं गच्छ, तं सुखानुग्रहैः सेवया च, मनःप्रमोदकारैः विविधैः, अयुक्त्या सेवय; तस्य श्रमं निवर्तय।” सा देवी जयन्ती, इन्द्रस्य पुत्री, सती, तपोबलान्विता, काव्यं उपगच्छत्; सः श्रमेण क्लान्तः, परन्तु निश्चयवान्, ध्यानस्थः, शान्तः। सा पितृवाक्यं यथावत् काव्यस्य अकुरोत्; मधुरैः वाक्यैः तं स्तुत्वा, सुखस्नेहैः समये समये सेवया तं सन्तोषयन्ती, बहुवर्षाणि तं सेवितवती। यदा घोरं सहस्रवर्षं धूमव्रतं समाप्तम्, तदा जयन्ती वरं वृणु इति उक्तवती; काव्यः प्रसन्नः अभवत्। “यद् युक्तं त्वया कृतं, तत् अन्येन न कृतम्; अतः तपसा, बुद्ध्या, विद्या, बलात्—” “तेजसा सर्वान् देवान् अतिक्रिष्यसि; यद् मम ज्ञानं अस्ति, भृगुपुत्र—” “सर्वाङ्गानि, यज्ञोपनिषदां रहस्यानि, तव प्रकाशं गच्छन्ति; तेषां आरम्भः, अन्तः, कश्चन न जानाति।” “तस्मात् त्वं द्विजातीनां श्रेष्ठः भविष्यसि; एवं पुनः पुनः भर्गवाय वरान् दत्त्वा—” अजेयत्वं, धनाधिपत्यं, अभयत्वं च दत्तवान्; तान् वरान् लब्ध्वा काव्यः हृष्टः अभवत्। तुष्ट्या महेश्वरं प्रति दिव्यं स्तोत्रं तस्य अन्तः उत्पन्नम्; तदा तिर्यक् स्थित्वा नीलरक्तं स्तुतवान्। “नमः शितिकण्ठाय, सुरापानाय, तेजस्विने; विनाशप्रियाय, अदर्शनकाराय, संवत्सराय, जगन्नाथाय। जटायुक्ताय, केशोन्नताय, अश्वाय, कारणाय; सुधाय, तीर्थश्रेष्ठाय, देवदेवाय, शीघ्राय। शिरसि किरीटाय, सुवपुषे, सहस्राक्षाय, उदाराय; धनबीजाय, रुद्राय, तपस्विने, वल्कलधारिणे। कृष्णाय, मुक्तकेशाय, सेनान्ये, रक्ताय। कवये, वृद्धराजाय, तक्षकक्रीडाय; गिरिशाय, सूर्यनेत्राय, तपस्विने, जाम्बवते; सुवपुषे, शुभहस्ताय, धनुष्मते, भर्गवाय। सहस्रबाहवे, सहस्रनिरमलाक्षाय; सहस्रकुक्षये, सहस्रपादाय। सहस्रशिरसे, विविधरूपाय, सृजते; भवाय, विश्वरूपाय, शुक्लाय, पुरुषाय। खड्गधारिणे, कवचिने, सूक्ष्माय, संहाराय; ताम्राय, घोराय, उग्राय, शुभाय।” एवं काव्यः महेश्वरं स्तुत्वा, प्राप्तवरः, परमं हर्षं प्राप।