वायुपुराणम्

शुक्राचार्ये तत्रासुरहिताय गतवति, महेश्वरः तत्र ब्रह्मचर्ये स्थित्वा मन्त्रसिद्ध्यर्थं वासं कृतवान्। तद्विदित्वा, न चिरात्, असुरैः राज्यं परित्यक्तम्; तस्मिन्नेव काले, क्रुद्धाः देवाः बृहस्पतिप्रमुखाः तीक्ष्णायुधधारिणः समन्तात् तान् असुरान् अभ्यद्रवन्। देवान् समागतान् दृष्ट्वा, सर्वेऽपि असुरगणाः सायुधाः सहसा पलायितवन्तः, भयग्रस्ताश्च अभवन्। शस्त्राणि निक्षिप्य, विजयम् उपदाय, आचार्ये व्रते प्रवृत्ते, देवाः, संधिं परित्यज्य, रिपून् नाशयितुम् इच्छन्तः तत्र स्थिताः। ते असुरा, आचार्यविहीनाः, शुभं प्राप्नुवन्तु इति, तपस्यासक्ताः, वल्कलचर्माम्बरधारिणः, निष्क्रियाः, निरुपस्कराश्च अभवन्। ततोऽसुराः विचारयन्तः, “देवान् युद्धे न कदापि जेष्यामः; अशुचयः सन्तः, कव्यमातरं शरणं यामः,” इति मन्त्रम् अकुर्वन्। ते चिन्तयामासुः—“एषः विषयः आचार्याय निवेद्यः, यावत् तस्य आगमनम्; तदनन्तरं, स आगत्य, तैः सह युद्धे प्रवर्तिष्यामः।” एवं देवभ्यः उक्त्वा, ते यथोचितं कव्यमातरं शरणं जग्मुः; भयभीता अपि, तदा तेन शरणेन रक्षां प्राप्तवन्तः। तेषां भीतानां, निर्भयं कामयमानानां, दानवानां प्रति, “मा भैष्ट, मा भैष्ट,” इति आश्वास्य, तैः भयम् उत्सृज्यते स्म। मम सन्निधौ युष्माकं भयस्य उत्पत्तिः न भवेत् इति देवी उक्तवती। तदा, भयपीडितान् देवान् दानवान् च दृष्ट्वा, देवाः तेषां बलाबलविचारं कृत्वा, तान् बलात् अभ्यद्रवन्; तदा, भीतान्, देवैः च ह्यमानान् दानवान् दृष्ट्वा, देवी क्रुद्धा इन्द्रमभ्यभाषत्—“त्वां शक्तिहीनं करिष्यामि, इन्द्र!” इति। सा शीघ्रं कोपेन इन्द्रं प्रति प्रस्थितवती। तदा इन्द्रं यूपसदृशं स्थगितम् दृष्ट्वा, देवाः भयात् पलायितवन्तः। देवानां गणं गतं दृष्ट्वा, विष्णुः इन्द्रं उवाच—“मयि प्रविश, भगवन्; अहं त्वां रक्षिष्यामि, सुरेश!” इति। तेनोक्तः पुरन्दरः विष्णौ प्रविष्टः। विष्णुना रक्षितं इन्द्रं दृष्ट्वा, देवी कोपवशात् वचनमिदम् उक्तवती—“विष्णुना सह त्वां, मघवन्, सर्वेषां साक्षात् सन्तानां मध्ये, दाहयिष्यामि; मम तपसः प्रभावः पश्य्यताम्।” तया अधिष्ठितौ इन्द्रविष्णू, तयोः परस्परं मन्त्रणा जाता। विष्णुः इन्द्रम् उवाच—“कथं तया सह उद्धर्तुं शक्यते?” इत्युक्ते, इन्द्रः अवदत्—“त्वया सा तावत् हन्तव्या, यावत् नः दहति; अहं विशेषेण पीडितः, अतः न विलम्बनीयम्।” तदा विष्णुः तां निरीक्ष्य, स्त्रीवधाय निश्चितवान्; चिन्तयित्वा, प्रभुः चक्रं शीघ्रं आह्वयत्। सा शीघ्रं धावन्ती, देवद्विषां हन्ता विष्णुः, तस्याः घोरसंकल्पं विज्ञाय, क्रुद्धः अस्त्रं संप्रयोज्य, तस्याः शिरः छित्त्वा अपातयत्। तस्याः स्त्रीवधस्य भयंकरं कर्म दृष्ट्वा, भृगुः भगवाञ् क्रुद्धोऽभवत्; ततः विष्णुः, भार्यावधे कृते, भृगुणा शप्तः। “धर्मं विदित्वा अपि, त्वया स्त्री या न हन्तव्या, सा हता; अतः त्वं सप्तकृत्वः मनुष्येषु पतिष्यसि।” इति शापात्, पुनः पुनः धर्मस्य हानौ, सर्वहिताय, विष्णुः लोके मानुषेषु जन्म लभते। एवं विष्णुम् उक्त्वा, भृगुः तस्याः शिरः गृहीत्वा, शरीरं प्रति स्थाप्य, जलं गृहीत्वा, वचनमिदम् उक्तवान्—“यदि मया कृतं धर्मचरितं सर्वं विदितं वा, अविदितं वा, तेन सत्येन जीव; सत्यं वदामि चेत्, जीवतु।” एवं सत्यम् उक्ते, सा देवी जीवितवती; ततः शीतलेन जलेन तां सिञ्चन्, “जीव,” इति अवदत्। तदा सा सुप्तोत्थितेव दृष्ट्वा, सर्वे प्राणी हृष्टाः अभवन्; दिशः सर्वतः अमानुषवाचः “साधु! साधु!” इति निनदितवन्तः। एवं भृगुणा सर्वसाक्षिणां पुरतः देवी पुनरुत्थापिता, तद्वैचित्र्यं सर्वेषां मध्ये दृष्टम्। भृगुणा तस्याः पुनरुत्थाने अपि, सः समाहितः स्थितः; शक्रः तद् दृष्ट्वा, काव्येभ्यः भयात् शान्तिं न लेभे। तदा इन्द्रः, विजागरूकः, वज्रधारी, स्वकन्यां जयन्तीं उवाच—“एषः काव्यः घोरं तपः करोति, मम हेतोः न; अतः कन्ये, तस्य धृत्याः कारणात् अहं दुःखितोऽस्मि।” “त्वं गच्छ, तं सुखसेवाभिः, मनःप्रह्लादजनकैः परिचर्याभिः, क्लेशहराभिः च सेवय, प्रमादं मा कुरु।” तस्याः पितुः आदेशानुसारं, सा जयन्ती सती, धर्मचारिणी, मनोनिग्रहेण, शान्त्या च, तपसा क्षीणं तं काव्यं उपससाद। सा तं मृदुश्लक्ष्णैः वाक्यैः स्तुत्वा, यथोक्तं परिचर्यां चकार। सा तं सम्यक् समये समये स्नेहसंपर्शैः सेवयामास; सुखं जनयन्ती, बहूनि वर्षाणि तं सेविता। यदा सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं घोरं धूमव्रतम् समाप्तम्, तदा वरं वृणीष्व इति तया उक्तः काव्यः तुष्टः अभवत्। “त्वया यद् कृतं, तत् अन्येन न कृतम्; अतः तपसा, बुद्ध्या, विद्या, बलात् च—तेजसा च, सर्वान् देवान् अतिक्रान्ता भविष्यसि। यद् यद् मम ज्ञानं, हे भृगुपुत्र, तत् सर्वं तव प्रकाशिष्यते। सर्वेऽङ्गानि, यज्ञोपनिषदां रहस्यं च, तव साक्षात्कृत्यं भविष्यति; तेषां आदि-अन्तौ न कस्यापि ज्ञेयौ। अतः त्वं द्विजातीनां श्रेष्ठः भविष्यसि।” इति, एवं पुनः पुनः वरान् भृगवे दत्त्वा, तं सम्पूजयामास।