वायुपुराणम्

ततः असुराः देवैः सह सहमताः सन्तः देवांस् उचुः—“यथा वयं यथावत् युक्तिवादं न्यस्तवन्तः, भवन्तः सर्वे लोकान् शासनं कुर्युः।” तदनन्तरं असुराः प्रह्लादस्य सत्यं वचनं श्रुत्वा, वनान्तरे निवृत्ताः, वल्कलवस्त्रधारिणः, तपस्यनुष्ठानाय प्रवृत्ताः अभवन्। ततो देवाः, दुःखरहिताः, हर्षिताः, दैत्यानां शस्त्रन्यासं कृत्वा, यथापूर्वं स्वस्थानानि प्रत्यगच्छन्। तस्मिन्नेव काले काव्यः तान् उवाच—“यः कश्चित् कालः तपस्याम्, तत्र तैः तपस्यनिष्ठैः, निराशैः, कार्यसिद्ध्यर्थं याप्यताम्; सर्वे देवाः इन्द्रसहिताः मम पितुः आश्रममध्ये स्थिताः।” ततः काव्यः असुरान् उपदिश्य, महादेवम् उपगम्य, प्रणम्य, जगदुत्पत्तिम् ईश्वरम्, प्रियवाक्यैः सम्बोधितवान्। सः उवाच—“देव, अहं तानि मन्त्राणि इच्छामि, यानि बृहस्पतिना न लभ्यन्ते; देवविजयाय, असुराणां निर्भयतायै।” तं एवं उक्त्वा, देवः उवाच—“द्विज, यथा त्वं मन्त्रान् इच्छसि, मया निर्दिष्टं व्रतम् ब्रह्मचर्येण आचर।” यदि सहस्रवर्षं यज्ञधूमस्य समीपे शिरः नतं कृत्वा उपास्यसि, तदा, भगवन्, मम मन्त्रं प्राप्स्यसि।” एवं भगवता उक्तः शुक्रः, महान् तपस्वी, देवपादौ स्पृष्ट्वा, प्रत्युवाच—“एवमस्तु।” सः उवाच—“भगवन्, भवता निर्दिष्टं शेषव्रतं आचरिष्यामि।” ततः देवेन नियुक्तः, यज्ञधूमस्य रक्षिता, धूमकर्ता अभवत्। असुरहिताय शुक्रे गतवति, महेश्वरः तत्र ब्रह्मचर्ये स्थित्वा, मन्त्रार्थं तपः आचरन्। एतद् ज्ञात्वा, न चिरात् असुराः राज्यं त्यक्तवन्तः; तस्मिन्नेव काले, देवाः, क्रुद्धाः, बृहस्पतिप्रमुखाः, तीक्ष्णशस्त्रधारिणः, असुरान् आक्रमन्। देवदर्शनात्, सर्वे असुरगणाः, शस्त्रधारिणः, त्वरितं पलायनम् अकरोत्, भयग्रस्ताः अभवन्। शस्त्रन्यासेन, विजयदानेन, आचार्यस्य व्रतेन, देवाः, संधिं परित्यज्य, शत्रून् विनाशयितुम् प्रयासम् अकरोत्। “आचार्यविना, भवतां शुभं भवतु; तपस्यासक्ताः, वल्कलचर्मवस्त्रधारिणः, निष्क्रियाः, निरधनाः स्थिताः।” असुराः उचुः—“युद्धे देवान् विजेतुं न शक्नुमः; अशुद्धाः, काव्ये मातरम् शरणं यामः।” “एष विषयः आचार्याय ज्ञाप्यः, तस्य आगमने, तदा देवैः सह कविसंवादयुद्धे प्रवृत्तिः।” इति उक्त्वा, असुराः देवांस् उपगम्य, काव्यमातायाः शरणं ययुः; भयग्रस्ताः सन्तः, तदा सुरक्षां लब्धवन्तः। तदा, भयमुक्तिकामान् दानवान्, “मा भैष्ट, मा भैष्ट,” इति आश्वास्य, दानवाः स्वं भयम् त्यक्तवन्तः। “मम समीपे स्थिता भवन्तः, भवतां भयम् न उत्पद्यताम्।” तथा, देवासुरौ भयग्रस्तान् दृष्ट्वा, तदा देवाः बलाबलविचारं कृत्वा, तान् आक्रमन्; क्रुद्धाः, असुरान् भयग्रस्तान्, हतान् दृष्ट्वा। तदा, देवी क्रुद्धा, इन्द्रं प्रति उवाच—“त्वां शक्तिहीनं करिष्यामि!” त्वरितं, क्रोधेन, इन्द्रं अभिमुखी अभवत्। ततः इन्द्रं यूपवत् स्थिरं दृष्ट्वा, देवाः भयात् पलायनम् अकरोत्, इन्द्रं निगृहीतं दृष्ट्वा। देवगणस्य निर्गमे, विष्णुः इन्द्रं प्रति उवाच—“माम् प्रविश, भगवन्; अहं त्वां रक्षिष्यामि, देवाधिप।” तेन उक्ते, पुरन्दरः विष्णुम् प्रविष्टवान्; इन्द्रं विष्णुना रक्षितं दृष्ट्वा, देवी क्रुद्धा, इदं वचनं उवाच। “विष्णुसहितं त्वां दहिष्यामि, मागवन्, सर्वभूतसाक्षात्; मम तपःशक्तिः दृश्यताम्।” तया निगृहीतौ, इन्द्रविष्णू, परस्परं मन्त्रयन्तौ; विष्णुः इन्द्रं प्रति उवाच—“कथं सह मिलित्वा विमोक्ष्यावः?” इन्द्रः उवाच—“तां पूर्वं हन्याः, महाबल; अहं विशेषेण निगृहीतः, विलम्बं मा कुरु।” तदा, तां निरीक्ष्य, विष्णुः स्त्रीवधाय संकल्पम् अकरोत्; चिन्तयित्वा, भगवन् त्वरितं चक्रं आह्वयत्। सा त्वरितं धावन्ती, देवशत्रुवधाय विष्णुः, देवीदुष्टभावं दृष्ट्वा, क्रुद्धः, शस्त्रं प्रयोक्तुम् आरब्धवान्, तस्याः शिरः छित्तवान्। तं स्त्रीवधं दृष्ट्वा, भृगुः, प्रभुः, क्रुद्धः अभवत्; ततः विष्णुः, भृगुणा, पत्न्याः वधाय शप्तः। “यत्त्वं धर्मं ज्ञात्वा स्त्रियम् अहनः, या न हन्तव्या, अतः त्वं सप्तकृत्वः मानवेषु अवतरिष्यसि।” तेन शापेन, धर्मनाशे पुनः पुनः, सर्वहिताय, विष्णुः मानवेषु जन्म गृह्णाति। एवं विष्णुम् उक्त्वा, भृगुः तस्याः शिरः गृहीत्वा, शरीरं प्राप्तवान्, जलं गृहीत्वा, इदं वचनं उवाच। “यद्यहं सत्यं भाषे, धर्मं आचरं वा, न वा, तेन सत्येन जीव, यदि सत्यं वदामि।” एवम् उक्ते, देवी सत्यवचनात् पुनरुत्थिता; शीतलेन जलेन अभिषिक्त्वा, “जीव,” इति उक्तवान्। तदा, तां सुप्तोत्थितमिव दृष्ट्वा, सर्वे प्राणी हृष्टाः अभवन्; दिशः अपूर्वध्वनिभिः, “साधु! साधु!” इति शब्दिताः। एवं भृगुणा देवी सर्वभूतसाक्षात् पुनरुत्थिता, तेषु आश्चर्यरूपम् अभवत्। भृगुः, अविचलितः, स्वपत्नीं जीवितवान् कृत्वा, शक्रः काव्येभ्यः भयात् शान्तिं न प्राप्नोत्। ततः, शक्रः, जागृतः, वज्रधारी, स्वकीयां कन्यां जयन्तीं प्रति, बुद्धिमान्, इदं वचनम् उवाच।