वायुपुराणम्

देवाः क्रुद्धाः तदा दानवान् समरभूमौ प्रहारयन्तः तान् दीनान् विद्रवत् काव्यं शरणं गतवन्तः। काव्यः तु तान् देवैः शीघ्रं धाव्यमानान्, युद्धे विद्धान् क्लान्तांश्च दृष्ट्वा, दितेः पुत्रान् देवगणात् उद्धृत्य रक्षितवान्। देवाः तत्र स्थितान् दृष्ट्वा, काव्यः विगतधीरः स्मृत्वा पूर्वकृत्यानि, ध्यायित्वा, तान् इदं प्रोवाच— “त्रिभिः पादैः वामनः त्रैलोक्यं विजित्य बलेः बन्धनं कृतवान्, जम्भः निहतः, विरोचनः च हतः। द्वादश युद्धेषु, सुरैः विविधैः उपायैः, श्रेष्ठाः असुराः निहताः। युष्माकं शेषाः केचन एव; अहं उपायं चिन्तयिष्यामि, किञ्चित् कालं प्रतीक्षध्वम्। मन्त्रार्थं महादेवं गमिष्यामि, यथाऽसुरा विजयं प्राप्नुयुः; अग्निः च बृहस्पतेः मन्त्रैः समर्थितः भविष्यति। ततः नीललोहितं देवं मन्त्रार्थं गत्वा, पुनः आगत्य, पुनः वः अनुग्रहम् करिष्यामि। भवन्तः सर्वे वनं प्रविश्य, वल्कलाम्बरधारिणः, तपः आचरन्तु; मम आगमने पर्यन्तं, देवाः युष्मान् न हनिष्यन्ति। महेश्वरात् अप्रतिहतं मन्त्रं प्राप्य, पुनः देवैः सह युद्धं करिष्यामः; ततः निश्चितं विजयं लप्स्यध्वम्।” एवं निश्चित्य, असुराः देवभ्यः ऊचुः— “वयं विवादं स्थापयित्वा, भवन्तः लोकान् पालयन्तु। वयं तपः कुर्मः, वल्कलाम्बरधारिणः, प्रह्लादवचनं श्रुत्वा, यत् सत्यमेव।" ततः देवाः, दुःखरहिताः प्रमुदिताः, दैत्यानां शस्त्रन्यासेन, स्वस्थानानि यथापूर्वं जग्मुः। काव्यः तान् असुरान् इदं प्रावोचत्— “किञ्चित् कालं युष्माभिः पूजनं, तपसि निष्ठितैः, अकामैः, कार्यसिद्ध्यर्थं, याप्यताम्; सर्वे देवाः इन्द्रसहिताः मम पितुः आश्रमे वसन्ति।” एवं असुरान् उपदिश्य, काव्यः महादेवं उपगम्य, प्रणम्य, जगतः प्रभुं मधुरैः वाक्यैः संबोधितवान्— “देव, अहं तान् मन्त्रान् इच्छामि, ये बृहस्पतेः न सन्ति; देवानां पराजयाय, असुराणां निर्भयताय च।" एवं उक्त्वा, देवः प्राह— “द्विजश्रेष्ठ, मन्त्रान् इच्छसि चेत्, मया निर्दिष्टं व्रतम् आचर, ब्रह्मचारिणा। यदि सहस्रवर्षपर्यन्तं, शिरसा धूमधूपितः, यजसि, तदा मत्तः मन्त्रं लप्स्यसे।” इति देवेन उक्तः, शुक्रः महातपाः, भगवतः चरणौ स्पृष्ट्वा, “एवं अस्तु” इति प्रत्युवाच। “भगवन्, यथानिर्दिष्टं व्रतं करिष्यामि।” एवमुक्त्वा, देवेन नियुक्तः, स यूपपालकः धूमकर्ता च अभवत्। शुक्रस्य असुरहिताय प्रस्थिते, महेश्वरः तत्र ब्रह्मचर्ये स्थित्वा, मन्त्रार्थं तिष्ठन् आसीत्। तत् ज्ञात्वा, न चिरात्, असुराः राज्यं परित्यज्य, तस्मिन् अन्तराले, देवाः बृहस्पतिप्रधानाः, क्रुद्धाः, तीक्ष्णायुधधारिणः, असुरान् आक्रम्य, युद्धाय समाययुः। तान् दृष्ट्वा, सर्वे असुरगणाः, आयुधवन्तः, सहसा पलायितवन्तः, भयाकुलाः अभवन्। शस्त्रन्यासेन, विजयदानेन, गुरौ व्रते नियुक्ते, देवाः, संधिं परित्यज्य, प्रतिद्वन्द्विनः नाशयितुम् अचेष्टन्त। "गुरुविहीनाः, शुभं वः भूयात्; आश्रित्य, तपसि स्थिताः, वल्कलाजिनवाससः, निष्क्रियाः, निरधनाः च। न वयं देवान् युद्धे जेतुं शक्नुमः; अशुचयः, काव्यं मातरं शरणं यामः। एष कार्यं गुरवे निवेदयेम, तस्य आगमने पर्यन्तं; तदा तस्य आगते, तैः देवैः सह काव्ययुद्धे प्रविशेम।" इति देवभ्यः उक्त्वा, ते काव्यमातरं शरणं जग्मुः, यथोचितम्; भयभीताः तदा तत्र अभयम् अलभन्त। तान् भीतान्, निर्भयत्वमिच्छन्तः दानवान्, सा माता अभयं दत्तवती— “मा भैष्ट, मा भैष्ट” इति; दानवाः भयम् उत्सृज्य, तस्याः समीपे स्थिताः। “युष्माकं मम सन्निधौ, भयम् न स्यात्”; इति, तान् भीताः दृष्ट्वा, देवदानवाः तदा— तेषां बलाबलविचारं कृत्वा, समरे तान् आक्रम्य, भयाकुलान्, देवैः ह्यमानान् दृष्ट्वा, देवी क्रुद्धा इदं वचनम् अब्रवीत्— “इन्द्र, त्वां शक्तिहीनं करिष्यामि!” इति, त्वरया कोपेन इन्द्रस्य पुरतः स्थितवती। तदा, इन्द्रं यूपवत् स्थगितम् दृष्ट्वा, देवाः भयभीताः, इन्द्रं निगृहीतम् दृष्ट्वा, पलायितवन्तः। देवगणस्य गच्छति, विष्णुः इन्द्रं उवाच— “माम् प्रविश, भगवन्, अहं त्वां रक्षिष्यामि, सुरेश!” इति। एवं उक्तः, पुरन्दरः विष्णुं प्रविष्टवान्; तदा, इन्द्रं विष्णुना रक्षितम् दृष्ट्वा, देवी क्रुद्धा इदं वचनम् अब्रवीत्— “विष्णुना सहितम्, त्वां, मगवन्, सर्वभूतसाक्षिकं, दाहयिष्यामि; मम तपःशक्तिं पश्यत।” तया अभिभूतौ, इन्द्रविष्णू, परस्परं मन्त्रयन्तौ, विष्णुः इन्द्रं उवाच— “कथं सह गच्छावः?” इन्द्रः उवाच— “मां दग्ध्वा तां हन्याः, महाबल, अहं विशेषेण अभिभूतः, मा विलम्बः।” तदा, तां निरीक्ष्य, विष्णुः स्त्रीवधाय निश्चितः, चिन्तयित्वा, भगवाँश्चक्रं समाह्वयत्। सा शीघ्रं धावन्ती, देवानाम् रिपुघातिनी, देवी, तस्याः क्रूरं भावं विज्ञाय, विष्णुः, क्रुद्धः, स्वं आयुधम् आहूय, तस्याः शिरः छिन्नवान्।