वायुपुराणम्

यदा बली राज्याधिकारं धारयति स्म, तदा प्रह्लादः शासनं कृतवान्, तस्मिन्नेव काले असुराः राज्यं प्राप्तवन्तः। तत्र त्रयो महान् असुरेन्द्राः, प्रसिद्धाः महाबलाः, सर्वेषां दैत्यानां अधिपतित्वं कृतवन्तः; दश युगानि तु सर्वं तेषां वशे आसीत्। ततो दश युगानि राज्यं प्रतिद्वन्द्वं विना स्थितमासीत्; अनन्तरं त्रिलोकानि अपरिमितानि बलिनाः इन्द्रेण संरक्षितानि। कालक्रमेण त्रिलोकानि प्रह्लादस्य हस्तात् गच्छन्ति स्म; यदा नियतकालः प्राप्तः, तदा पकाशासनः इन्द्रः त्रिलोकानि शासितवान्। ततः असुरान् परित्यज्य देवाः यज्ञं प्रति अगच्छन्; यदा देवाः यज्ञं गच्छन्ति स्म, तदा असुराः काव्यं प्रति उक्तवन्तः— "आसन्ने राज्ये अस्माकं राज्यं साक्षात् हृतम्; यज्ञं परित्यज्य पुनः आगच्छन्ति। अद्य अस्माभिः स्थितुं न शक्यते— अधोलोकं प्रविशामः।" एवं उक्ते काव्यः दुःखी सन् तान् असुरान् आश्वासयन् उवाच— "मा भैष्ठ, असुरा; अहं स्वबलात् वः धारयिष्यामि।" "वृष्टिः, ओषधयः, आपः, धनं— सर्वं मयि अस्ति; तेषां देवेषु भागः केवलं मम पादयोः। वः कृते सर्वं दास्यामि, अहं सर्वं धारयिष्यामि।" ततः काव्येन असुरान् समर्थितान् दृष्ट्वा देवाः विजयं कामयन्तः सन्दिग्धाः सन्तः मन्त्रयन्ति स्म। "एषः काव्यः बलात् सर्वं अस्माकं अपहर्तुम् इच्छति। शीघ्रं गच्छामः; यदा तेषां अन्नं क्षीणं भविष्यति, तदा पुनः जीवयामः। शेषान् बलात् हत्वा अधोलोकं प्रेषयामः।" ततः देवाः क्रुद्धाः दानवान् आक्रम्य हन्ति स्म; तेषु पीडितेषु, दानवाः काव्यं शरणं ययुः। काव्यः तान् देवैः शीघ्रं अन्वितान्, युद्धे व्रणितान् दुःखितान् दृष्ट्वा, दितेः पुत्रान् देवात् उद्धृतवान्। काव्यः देवान् तत्र स्थितान् दृष्ट्वा चिन्तयन्, पूर्वकथां स्मृत्वा, ध्यानात् पश्चात् तान् उवाच— "त्रिलोकानि वामनः त्रिभिः पादैः विजितवान्; बली बद्धः, जम्भः हतः, विरोचनः च निपातितः।" "द्वादश महायुद्धेषु, देवैः असुरश्रेष्ठाः बहुभिः उपायैः हताः। युष्माकं शेषाः केचनैव, अन्तिमेषु युद्धेषु जीविताः। अहं उपायं विधास्यामि; किञ्चित् कालं प्रतीक्ष्यत।" "मन्त्रार्थं महादेवं गमिष्यामि, यथा यूयं विजयी भवेत; अग्निः होत्रा मन्त्रैः बृहस्पतेः बलवत्तरः भविष्यति।" "ततः नीललोहितं देवम् मन्त्रार्थं गमिष्यामि; पुनः आगत्य, वः पुनः अनुग्रहम् दर्शयिष्यामि।" "यूयं तपः कुरुत, वनान्तरे वल्कलवस्त्रधारिणः; देवाः मम आगमनपर्यन्तम् न आक्रमिष्यन्ति।" "महेश्वरात् अव्याभिचारिणं मन्त्रं प्राप्त्वा, पुनः देवैः सह युद्धं करिष्यामः; ततः निश्चितं विजयं प्राप्स्यथ।" ततो असुराः अनुमोद्य, देवेषु उक्तवन्तः— "वयं विवादं उपस्थापितवन्तः; यूयं लोकान् शासितुं गच्छत।" "वनान्तरे वल्कलवस्त्रधारिणः तपः कुर्यामः, प्रह्लादस्य सत्यम् वचः श्रुत्वा।" ततः देवाः दुःखरहिताः हृष्टाः, दैत्यैः शस्त्रं निक्षिप्य, स्वस्थानं यथापूर्वं गतवन्तः। ततः काव्यः तान् उवाच— "किञ्चित् कालं पूजार्थं याप्यताम्, तपःनिष्ठैः कामरहितैः, कार्यसिद्ध्यर्थं; सर्वे देवाः इन्द्रसहिताः मम पितुः आश्रमे वसन्ति।" काव्यः असुरान् उपदिश्य, महादेवं प्रति अगच्छत्; प्रणम्य, जगदुत्पत्तिम् ईश्वरम् प्रियवाक्यैः उवाच। "देव, अहं मन्त्रान् इच्छामि, ये बृहस्पतेः न सन्ति; देवविजयाय असुराणां निर्भयत्वाय।" तदा देवः उवाच— "मन्त्रान् इच्छसि, द्विजः; मया निर्दिष्टं व्रतम् आचर, ब्रह्मचर्यनिष्ठः।" "यदि सहस्रवर्षं पूजां करिष्यसि, धूमाग्न्याः शिरसा, तदा, भाग्यवन्त, मम मन्त्रं लप्स्यसि।" एवं देवेन उक्तः शुक्रः महातपाः, देवपादौ स्पृष्ट्वा प्रत्युवाच— "एवं भवतु।" "त्वया निर्दिष्टं शेषं व्रतं करिष्यामि, प्रभो;" तदा देवेन नियुक्तः, यज्ञस्य रक्षकः धूमकरः अभवत्। असुरहितं सुखाय, शुक्रे निर्गते, महेश्वरः तत्र ब्रह्मचर्ये स्थित्वा मन्त्रार्थं तत्र वासम् अकरोत्। तद् ज्ञात्वा, नातिदूरे, असुराः राज्यं परित्यक्तवन्तः; तस्मिन्नेव काले, देवाः क्रुद्धाः, बृहस्पतेः नेतृत्वे, तीक्ष्णशस्त्रधारिणः, तान् आक्रम्य हन्ति स्म। देवान् दृष्ट्वा, सर्वे असुरगणाः शस्त्रधारिणः, आकस्मात् पलायितवन्तः; तदा भीताः अभवन्। शस्त्रं निक्षिप्य, विजयं दत्त्वा, आचार्यः व्रते स्थितः, देवाः संधिं परित्यज्य, शत्रून् नाशयितुम् इच्छन्ति स्म। आचार्यविना, शुभं भवतु; विश्वास्य, तपःनिष्ठाः, वल्कलचर्मवस्त्रधारिणः, निष्क्रियाः, निरधनाः। "युद्धे देवान् विजेतुं न शक्यते; अशुद्धाः, काव्यं मातरं शरणं गच्छामः।" "एतत् आचार्यं सूचयामः, यावत् आगमनम्; आगत्य, काव्यं प्रति, तैः देवैः युद्धं करिष्यामः कविसंवादे।" एवं देवेषु उक्त्वा, ते काव्यमातां शरणं ययुः; तदा, भीताः, तस्मिन्नेव काले रक्षां प्राप्तवन्तः। तान् भीतान्, निर्भयत्वं इच्छन्तः दानवान्, आश्वासयन् उवाच— "मा भैष्ठ, मा भैष्ठ," दानवाः भयम् परित्यक्तवन्तः। "यावद् मम समीपे स्थास्यथ, भयम् वः न भविष्यति;" तान् भयाक्रान्तान् दृष्ट्वा, तदा देवाः दानवाः च तस्मिन्काले स्थितवन्तः।