वायुपुराणम्

वीरोचनः प्रह्लादपुत्रः सदा इन्द्रवधकाङ्क्षी तत्र तारेयुद्धे स्वयम् इन्द्रेण हतः। तस्मिन् युद्धे सञ्जबः, यः त्वत्तः अभयत्वं लब्धवान् विशेषास्त्रैः च समुपेतः, षष्ठे युद्धे विष्णुना, शक्रे प्रविष्टेन, निहतः। तत्र त्रिपुरविनाशे त्र्यम्बकेन देवेषु त्रिपुरं रक्षितुं अशक्ताः सर्वे दानवाः विनाशिताः। अष्टमे युद्धे असुरा राक्षसाश्च, तमोवृत्तयः, पितृभिः संयुज्य, ये देवान् मानवान् च विजितवन्तः, समागताः। तत्र समवेताः दानवाः सर्वे महेन्द्रेण विष्णुसहायेन विनाशिताः। ध्वजः मायया गूढः महेन्द्रेण निहतः; विप्रवर्तिन् बलवान् पताकाचिह्नं प्रविश्य निपातितः। राजिः देवैः परिवृतः कोलाहले संस्तितान् सर्वान् दैत्यदानवान् विजित्य, शण्डमर्कः देवैः यज्ञामृतैः जितः। एते द्वादश दैवासुरयुद्धानि, येषु देवासुराणां विनाशः, प्राणिनां च अमङ्गलं जातम्। तत्र हिरण्यकशिपुः राजा शतकोटिवर्षाणि राज्यम् अकरोत्, ततः सप्तद्विसप्ततिसहस्राणि, अष्ट्युत्तरसहस्राणि च त्रिलोकाधिपतिः आसीत्। तस्मात् परं, अनुक्रमेण बली शतकोटिवर्षाणि, षष्टिसहस्राणि त्रिंशत्कोटिसंख्यानि च, राजा अभवत्। यावत् बलेः राज्यम्, तावत् प्रह्लादः अपि राज्ये स्थितः; तस्मिन्काले असुराणां राज्यं आसीत्। ते त्रयः प्रख्याताः असुरेन्द्राः, महाबलिनः, दैत्येषु सर्वेषु राज्यं कृतवन्तः; दश युगपर्यन्तं सर्वम् अधीनम् आसीत्। ततः दश युगानि प्रतिद्वन्द्वी नास्ति स्म; अनन्तरं त्रयः लोका महेन्द्रेण अप्रशाम्येन रक्षिताः। पश्चात् कालपरिवर्तनेन त्रयः लोका प्रह्लादात् अपक्रम्य, काले सम्प्राप्ते पाकशासनः त्रिलोक्याः स्वामी अभवत्। तदा असुरान् परित्यज्य, देवाः यज्ञं प्रति जग्मुः; देवेषु यज्ञं गतेषु, असुराः काव्यम् इदम् ऊचुः। "साक्षात् अस्माकं राज्यं हृतम्; ते यज्ञं परित्यज्य पुनरागतवन्तः। अद्य वयं स्थितुं न शक्नुमः; अधः जगद् गच्छामः।" इति श्रुत्वा, काव्यः दुःखितः तान् अश्वासयन् उक्तवान्—"मा भैष्ट, असुराः; मम शक्त्या यूयं धार्यध्वम्।" "वृष्टिः, ओषधयः, आपः, धनं च—यत् किञ्चिदस्ति, सर्वं मयि; देवेषु भागः केवलं मम पादयोः। अहं सर्वं दास्यामि, सर्वं धारयिष्यामि।" एवं काव्येण असुरेषु स्थितेषु, देवाः विजयानुग्रहाय चिन्तायुक्ताः सन्निपत्य ऊचुः—"काव्यः बलात् सर्वं नः हरति। गच्छामः शीघ्रं; तेभ्यः अन्नं क्षीणं स्यात्, तदा पुनः जीवयामः। शिष्टान् बलात् हत्वा, पातालं प्रेषयामः।" ततः देवाः क्रुद्धाः दानवान् अभ्यधावन्; तत्र ताड्यमानाः दानवाः काव्यं प्रति पलायितवन्तः। काव्यः, तान् देवैः शीघ्रं धावमानान्, युद्धे विह्वलितान् दृष्ट्वा, दितिपुत्रान् देवदण्डात् उद्धृतवान्। काव्यः, देवांश्च तत्र स्थितान् दृष्ट्वा, चिरान्निमित्तानि स्मृत्वा, ध्यानपूर्वकं तान् उवाच—"वामनः त्रिभिः क्रमैः त्रिलोक्याः जयम् अकरोत्; बली बद्धः, जम्भः हतः, वीरोचनः अपि निहतः। द्वादश महायुद्धेषु, असुरश्रेष्ठाः देवैः बहुधा उपायैः हताः। अवशिष्टाः यूयं अल्पाः; उपायं चिन्तयिष्यामि; किञ्चित्कालं प्रतीक्षध्वम्।" "महादेवं मन्त्रार्थं गमिष्यामि, यथा यूयं विजयं प्राप्स्यथ; अग्निः होतृरपि बृहस्पतेः मन्त्रैः प्रबोधितः स्यात्। ततः नीललोहितं देवम् मन्त्रार्थं गत्वा, पुनः आगत्य, यूयं अनुग्रहीष्यामि।" "यूयं सर्वे तपः कुर्वन्तु, वने वसन्तः, वल्कलाम्बरधारिणः; मम आगमनात् पूर्वं देवाः न आक्रमिष्यन्ति।" "महेश्वरात् अव्याहतान् मन्त्रान् लब्ध्वा, वयं पुनः देवैः सह युद्धं करिष्यामः; तदा नूनं विजयं प्राप्स्यथ।" एवं निश्चित्य, असुराः देवांश्च ऊचुः—'वयं विवादं समाप्तवन्तः; यूयं लोकेषु राज्यं कुरुत।' वयं तपः करिष्यामः, वने वसन्तः, वल्कलाम्बरधारिणः, प्रह्लादवचनं श्रुत्वा, यत् सत्यम् एव। ततः देवाः निर्व्यथाः प्रमुदिताः च निवृत्ताः; दैत्येषु शस्त्रन्यस्तेषु, स्वस्थानं यथापूर्वं प्रतिपेदिरे। काव्यः तान् उवाच—'किञ्चित्कालं पूजायाम् यापयन्तु, ये तपोनिष्ठाः, अलोलुपाः, कार्यसिद्धये; सर्वे देवाः, इन्द्रसहिताः, मम पितुः आश्रमे वसन्ति।' एवं काव्यः असुरान् उपदिश्य, महादेवं प्रति गतवान्; स नमस्कृत्य, जगदुत्पत्तिमयं प्रभुं प्रीतया वाचा उवाच—"भगवन्, मम मन्त्रान् दातुम् इच्छामि, ये बृहस्पतेः न सन्ति; देवानां पराजयाय, असुराणां अभयाय।" एवं उक्तः देवः उवाच—'त्वं मन्त्रान् इच्छसि, द्विजश्रेष्ठ; मया निर्दिष्टं व्रतम् आचर, ब्रह्मचर्ये स्थितः।' 'यद्येकसहस्रवर्षाणि, शिरसा धूपधूमे स्थित्वा, मां यजसि, तदा मन्त्रं दास्यामि।' एवं देवेन उक्तः शुक्रः महातपाः, देवपादौ स्पृष्ट्वा, 'एवमस्तु' इति प्रत्युवाच। 'त्वया निर्दिष्टं शेषव्रतं करिष्यामि, प्रभो' इति प्रतिज्ञाय, स देवेन नियुक्तः, धूपकर्त्ता, वेदिकापालकः अभवत्।