वायुपुराणम्

अविच्छिन्नं दशगुणमिश्रयुगं जगति प्रवृत्तं, तस्मिन्नेव काले देवासुराः आज्ञापालनपराः आसन्। तदा जगति किञ्चित् विक्षोभः नासीत्। किन्तु कालान्तरं महती भीषणा च सङ्ग्रामवेला समुत्पन्ना, या देवासुरयोः महान् विनाशं प्रापयत्। तेषां उत्तरस्य सूर्यस्य युगायां वाराहे द्वादश संग्रामाः स्मृताः, तेषु षट् उत्तराः कथ्यन्ते। एतेषां नामानि संक्षेपेण शृणु—प्रथमः नरसिंहः, द्वितीयः वामनः, तृतीयः वाराहः, चतुर्थः अमृतमथनम्, पञ्चमः तारकसङ्ग्रामः, षष्ठः आदिबकः, सप्तमः त्रिपुरः, अष्टमः अन्धकारः, नवमः ध्वजः, दशमः वर्त्ता, एकादशः हलः, द्वादशः कोलाहलः। नरसिंहे हिरण्यकशिपुः असुरः भगवता नरसिंहेन हतः। वामने बली त्रिलोकविजये यत्नं कुर्वन् भगवता वामनेन निगृहीतः। वाराहे हिरण्याक्षः देवैर् आह्वयनेन एकाकी युद्धे हतः, स वीर्यशौर्यसम्पन्नः युद्धे अविजितः आसीत्। वाराहस्य दन्ताभ्यां पृथिवी समुद्रात् उद्धृताः। अमृतमथने प्रह्लादः इन्द्रेण संग्रामे विजितः। तारकसङ्ग्रामे प्रह्लादस्य पुत्रः विरोचनः, यः सदा इन्द्रवधाय प्रवृत्तः, स इन्द्रेण हतः। षष्ठे संग्रामे संजभः, यः त्वया अवध्यत्वं प्राप्तवान्, विष्णुना शक्रं प्रविष्टेन हतः। त्रिपुरविनाशे त्र्यम्बकेन सर्वे दानवाः त्रिपुररक्षणे असमर्थाः हत्वा नष्टाः। अष्टमे संग्रामे असुरा राक्षसाः च, अन्धकारप्रवर्तकाः, पितृभिः सह देवमानुषान् विजित्य एकत्र समागच्छन्। तत्र संहताः दानवाः विष्णुसाह्येन महेन्द्रेण विनष्टाः। नवमे संग्रामे ध्वजः मायया आवृतः महेन्द्रेण हतः, विप्रवर्तिनः ध्वजचिह्ने प्रविष्टः पतितः। दशमे वर्त्तायां राजिः देवैः परिवृतः सर्वान् दैत्यदानवान् कोलाहले विजितवान्; शन्दमार्कः देवैः यज्ञामृतस्य साह्येन विजितः। एते द्वादश दैवासुरसंग्रामाः देवासुरयोः विनाशं, जीवेषु दुःखं च उपजनयन्ति। हिरण्यकशिपुः शतकोटिवर्षाणि राज्यं कृतवान्; ततः सप्तद्विसहस्रसप्तशतानि, अष्टसहस्राणि च त्रिलोकाधिपत्यं कृतवान्। अनन्तरं बली शतकोटिवर्षाणि, षष्टिसहस्राणि त्रिंशच्छतानि च राज्यं कृतवान्। यावत् बली राज्याधिकारं धारयत्, तावत् प्रह्लादः शासनं कृतवान्; तस्मिन्नेव काले असुराः राज्यं धारयन्ति। त्रयोऽपि प्रसिद्धा असुरेन्द्राः, महाबलिनः, सर्वदैत्यदानवान् दशयुगानि अधितिष्ठन्। तदनन्तरं दशयुगानि राज्यं निर्विरोधं अभवत्; पश्चात् त्रिलोकानि अव्ययानि महेन्द्रेण रक्षितानि। कालक्रमेण त्रिलोकानि प्रह्लादात् गच्छन्ति; यदा कालः प्राप्तः, पाकशासनः इन्द्रः त्रिलोकाधिपत्यं कृतवान्। ततः असुरान् परित्यज्य देवाः यज्ञं प्रति गतवन्तः। देवाः यज्ञं गत्वा, असुराः काव्यं प्रति उक्तवन्तः—"साक्षात् अस्माकं राज्यं हरितं; यज्ञं परित्यज्य पुनः आगतवन्तः। अद्य अस्माभिः स्थितुं न शक्यते—अधोभुवं प्रविशामः।" एवं उक्तः काव्यः दुःखितः तान् असुरान् सान्त्वयन् उवाच—"मा भैष्ठ, असुरा; मम शक्त्या अहं वः धारयिष्यामि। वर्षाः, ओषधयः, आपः, धनं—यद् अस्ति, तत् मयि; तेषां देवेषु भागः केवलं पादेन। वः कृते सर्वं दास्यामि, सर्वं धारयिष्यामि।" ततः असुरान् काव्येन आश्रितान् दृष्ट्वा, देवाः विजयान्विताः चिन्तायाम् अगच्छन्—"काव्यः बलात् सर्वं अस्माकं अपहरति। शीघ्रं गच्छामः; यदा तेषां अन्नं क्षीणं भवति, पुनः जीवयामः। शेषान् बलात् हत्वा अधोभुवं प्रेषयामः।" ततः देवाः क्रोधात् दानवान् अभ्यधावन्; तेषु पतितेषु, दानवाः काव्यं प्रति पलायन्। तदा काव्यः तान् देवैः शीघ्रं अनुगतान्, संग्रामे अभिहतान्, दुःखितान् दितिपुत्रान् देवात् उद्धृतवान्। काव्यः देवान् स्थितान् दृष्ट्वा चिन्तयन्, पूर्ववृत्तं स्मृत्वा, ध्यानात् पश्चात् तान् उवाच— "त्रिलोकानि वामनेन त्रिभिः पदैः जितानि; बली बद्धः, जम्भः हतः, विरोचनः अपि हतः। द्वादशेषु महासंग्रामेषु, देवैः असुरश्रेष्ठाः विविधयुक्तिभिः हतानि। शेषाः अल्पाः, युध्यायाः अन्ते जीविताः। अहं वः उपायं चिन्तयिष्यामि; किञ्चित् कालं प्रतीक्ष्यताम्।" "मन्त्रार्थं महादेवं गमिष्यामि, यथा यूयं विजयी भवेत; अग्निः होतृ रूपेण बृहस्पतिमन्त्रैः प्रबलः भविष्यति। ततः नीललोहितं देवं मन्त्रार्थं गमिष्यामि; पुनः आगत्य वः पुनः अनुग्रहम् दर्शयिष्यामि।" "यूयं सर्वे तपः कुर्वन्तु, वनान्तरे वल्कलवस्त्रधारिणः; देवाः मम आगमनपर्यन्तं वः न बाधिष्यन्ति।" "ततः महेश्वरात् अव्ययमन्त्रं प्राप्त्वा, देवैः पुनः युद्धं करिष्यामः; पश्चात् निश्चितं विजयं प्राप्स्यथ।" एवं काव्यस्य वचनेन असुराः तस्य निर्देशानुसारं तिष्ठन्ति, देवासुरयुद्धस्य महावृत्तान्तः इति।