वायुपुराणम्

एवं स भगवान् सर्वदेवर्षिभ्यः, वेदविद्भ्यः, राजर्षिभ्यः च, तयोः युग्मयोः विकासं कृतवान्, तेषां तेजः वर्धयन्। सर्वे वेदमन्त्रनिष्ठाः, प्रजापतिसदृशगुणसम्पन्नाः, अनन्तं ब्रह्म, सत्यम्, परमं तपः च पृथिव्यां स्थितम्। सर्वे वयं तव एव सन्तानाः, हे प्रभो—ब्रह्मा, ब्राह्मणाः, चराचरं जगत् च। आदौ मारिचिं सह देवैः ऋषिभिः च सृज्य, वयं सन्तानं चिन्तयामः, सन्तानकामनां कुर्वन्तः। तस्मिन यज्ञे, हे दीप्तिमन्, देवाः ऋषयः च, तस्माद् वंशात् उत्पन्नाः, स्वस्थानस्वकालाधिपत्यं प्राप्तवन्तः। तथापि तैः तानि भूतानि तेनैव रूपेण न स्थापितानि; युगादौ युगान्ते च, तानि प्राणिनः स्थापिताः। ततः लोकगुरुः, परमसत्यं विचार्य, उवाच—"एवं, हे देवाः, मया विचिन्त्य, यूयं सृजिताः; महान् ऋषयः पुनः तव वंशात् उत्पन्नाः।" तेषां मध्ये, भृगुवंशस्य, प्राचीनस्य महात्मनः, विस्तारपूर्वकं वंशं वर्णयिष्यामि। भृगोर् अतुल्या, पुण्या, शुभा पत्नी, हिरण्यकशिपोः दिव्यकन्या, पुलोमानः कन्या, पौलोमी नाम्ना विख्याता। भृगोर् देव्या कवीः, वेदविदां श्रेष्ठः, देवासुराचार्यः, शुक्रः, कवीः च, शुक्रग्रहः पुत्रः अभवत्। शुक्रः उशनाः अपि, कवीः अपि, पितृणां सोमपानां मनःसुतां कन्यां, अङ्गीं नाम्ना, पत्नीं कृत्वा, चत्वारः पुत्रान् उत्पादितवान्। ब्रह्मतेजसा सम्पन्नः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः अभवत्; तस्य अङ्ग्याः शुक्रात् चत्वारः पुत्राः जाताः। त्वष्टा, वरुत्री, शण्डः, मार्कः—एते सूर्यसदृशतेजसः, ब्रह्मसदृशबलसम्पन्नाः। वरुत्र्याः पुत्राः—रञ्जनः, पृथुः, अश्मिः, बृहद्गिरः—ते ब्रह्मनिष्ठाः, देवपूजकाः। अधर्मयज्ञनाशाय, ते मनुं उपगम्य, धर्मत्यागं दृष्ट्वा, इन्द्रः मनवे उवाच। "एतेषां सह, तव यज्ञं करिष्यामि," इति इन्द्रः उक्त्वा, तद्वचनं श्रुत्वा, ते तस्मात् स्थानात् निर्जग्मुः। ते गच्छन्तः, इन्द्रः धर्मपत्नीं च धर्ममनः च बन्धनात् मोचयित्वा, तां अन्वगच्छत्। तदाः, इन्द्रनाशाय प्रयत्नवन्तः तपस्विनः, पुनः आगत्य, इन्द्रः दुष्टान् हत्वा, दक्षिणे देवदेववेद्यां शय्यां कृतवान्। तत्र, सालव्याघ्रैः खाद्यमानाः, तेषां शिरांसि पतितानि, तेषां ताडवृक्षाः उत्पन्नाः। एवं, वरुत्रिपुत्राः यज्ञे इन्द्रेण हताः, शुक्रस्य देवयानी कन्या अभवत्। त्रिशिराः, नानारूपधारी, त्वष्टृपुत्रः महत्तरः; विश्वकर्मा, यमः अपि, विश्वरूपस्य अनुजः प्रसिद्धः। भृगोर् द्वादश दिव्यऋषयः पुत्राः अभवन्; देवी तान् सर्वान् अजनि, काव्याः अपि तस्य पुत्राः। भुवनः, भावनः, क्रतुः, श्रवा, मूर्धा, व्यशयः, व्यश्रुषः, प्रसवः, अजः—एते द्वादश स्मृताः अधिपतयः। एते द्वादश भृगवः यज्ञदेवताः; पौलोमी एकं पुत्रं अजनि—विद्वान्, संयतात्मा, बलवान्। अष्टममासे गर्भे क्रूरकर्मणा पीडितः, च्यवनः जातः; च्यवनः चेतनः, प्रचेता पुत्रः; प्रचेतसात्, च्यवनक्रोधात्, अध्वानः, अजरः पुरुषः जातः। भर्गवः सुकन्यायां द्वौ पुत्रौ उत्पादितवान्—आत्मवान्, दधीचः, उभौ धर्मिष्ठौ। दधीचः सरस्वत्यां सारस्वतः अभवत्; आत्मवानः नाहुषवंश्या रुच्याः पतिः। तस्मात् ऋषिः ऊर्वा, महायशाः, ऊरुस्फोटनात् उत्पन्नः; और्वः तेजस्वी, दिप्ताग्निसदृशः। ऋचिकः सत्यमत्यां जमदग्निं अजनि; भृगुवंशे रुच्याः रुद्रविश्णुवंश्याः जाताः। विश्णुवंश्याग्नेः जमदग्निः जातः; रेणुका जमदग्नेः पत्नी, रामं अजनि—इन्द्रसदृशवीर्यः, ब्राह्मणक्षत्रियगुणयुक्तः, अनन्ततेजसः। और्वात् शतपुत्राः, जमदग्निवंशात् अपि; तेषां सहस्रशः भर्गवपुत्राः अनुक्रमात् अभवन्। अन्येषां ऋषीणां मध्ये, बहवः भर्गवाः बाह्यशाखाः—वत्सः, विश्वः, अश्विषेणः, पाण्डः, पथ्यः, शौनकः—एते सप्त भर्गवशाखाः वंशतः स्मर्तव्या। अधुना, अग्नेः वंश्याणां आङ्गिरसाणां वंशं शृणु; तस्मात् भारद्वाजाः गौतमाः च, मुख्याः आङ्गिरसाः, दीप्तबलदेवताः उत्पन्नाः। मारिचिपुत्री सुरूपा, कर्द्दमी, स्वराट्, मनुकन्या पथ्या—एते त्रयोऽथर्वणस्य पत्न्यः; एते आङ्गिरसपत्न्यः, तेषां सन्तानं वक्ष्यामि। तासां योगात्, अथर्वणस्य वंशधराः उत्पन्नाः, महान् तपसा शुद्धात्मभिः जाताः। सुरूपायाः बृहस्पतिः, स्वराट्याः गौतमः, वामदेवः, उतथ्यः, उशिजः—एते प्रसिद्धाः अभवन्। पथ्यायाः धिष्णुः, मानसात् संवर्तः, विचित्तः, आयस्यः, उतथ्यपुत्रः शरद्वान्। अजीजः, दीर्घतमाः, बृहदुत्थः—वामदेवपुत्रः; धिष्णोः पुत्रौ—सुधन्वन्, ऋषभः; सुधन्वतः रथकाराः दिव्यऋषयः; बृहस्पतेः पुत्रः भारद्वाजः महायशाः। संवर्तस्य, आङ्गिरसस्य, देवेषु आङ्गिरसाणां वंशं शृणु; बृहस्पतेः अनुजाः देवेषु आङ्गिरसाः प्रसिद्धाः। आङ्गिरसस्य सुरूपायां पुत्राः—औरसाः आङ्गिरसाः—औदार्यः, आयुः, धनुः, दक्षः, दर्भः, प्राणः, हविष्मान्, हविष्णुः, क्रतुः, सत्यः—एते दश स्मृताः। एवं, भगवतः सृष्ट्याः, ऋषिवंशस्य, कुलधर्मस्य, देवर्षिप्रजापतिप्रसूतस्य, विस्तृतं वंशवर्णनं कृतम्।