वायुपुराणम्

सर्वे मुनयः, वेदविद्भिः ऋषिभिः च विष्णुं अद्भुतगुणसम्पन्नं वर्णितं, तस्य कर्माणि क्रमशः श्रोतुम् इच्छन्ति। ते महात्मानं सुतराम् उत्पत्तिम् अद्भुतां श्रोतुम् याचन्ति, सुखदां कथां विस्तरेण निवेदयितुम् अभ्यर्थयन्ति। विष्णोः बलवीर्यप्रसिद्धं स्वरूपं, तस्य अवतारान् अद्भुतकर्माणि च, अत्र वर्णनीयानि इति वदन्ति। ततः स महानुभावः विष्णोः महात्मनः अवतारं कथयितुं आरभते—कथयामि यथा स तपस्वी, पुण्यात्मा, नरमध्ये जातः अभवत्। भृगुशापस्य प्रभावात् सप्तसप्ततिः जन्मानि कीर्तितानि, यत्र युगान्ते देवकार्यसिद्ध्यर्थं स विष्णुः आविर्भूतः। धर्मस्य हानौ, कालस्य दुर्बलत्वे, तदा भगवान् दिव्यं शरीरं धारयन् प्रकटितः भवति। धर्मस्थापनाय, भृगुशापेन, देवासुरकर्मणः च, स पुरुषेषु अवतरति। कथयामि यथा देवासुरकर्मणः स विष्णुः पुनः जन्म प्राप्तवान्; देवासुरयुद्धस्य कारणं ज्ञातुम् इच्छन्ति। तदा कथयामि यथार्थं देवासुरकथां—हिरण्यकशिपुः त्रैलोक्यस्य अधिपः अभवत्। ततः बलेः राज्यं त्रिलोक्ये अभवत्; देवासुरयोः मित्रता महान् आसीत्। दशगुणमिश्रितं युगम् अभवत्, लोकः शान्तः, तत्र देवासुरा आज्ञायाः पालकाः अभवन्। किन्तु तदा महद् घोरं युद्धं समुत्पन्नम्, यत्र देवासुरा उभौ नष्टाः अभवन्। स्वसंपत्त्यर्थं बहूनि युद्धानि अभवन्; बोरे युगे, द्वादश युद्धानि सूर्यस्य षडुत्तराणि स्मृतानि। तेषां नामानि संक्षेपेण कथयामि—प्रथमं नरसिंहः, द्वितीयं वामनः। तृतीयं वराहः, चतुर्थं अमृतमथनम्; पञ्चमं तारकयुद्धं घोरं। षष्ठं आदिबकः, सप्तमं त्रिपुरं, अष्टमं अन्धकारः, नवमं ध्वजः। दशमं वर्त्तः, एकादशं हलः, द्वादशं कोलाहलः। नरसिंहेन हिरण्यकशिपुः हतः; वामनेन बली त्रिलोक्यजयाय विनीतः। हिरण्याक्षः देवैः आमन्त्रितः एकव्याघ्रेण हतः। वराहस्य दन्तैः पृथिवी समुद्रात् उद्धृतः; अमृतमथनकाले इन्द्रेण प्रह्लादः युद्धे पराजितः। प्रह्लादपुत्रः विरोचनः, इन्द्रवधाय यत्नशीलः, तारकयुद्धे इन्द्रेण हतः। तव अनुग्रहेण, विशेषास्त्रप्राप्तः संजभः षष्ठे युद्धे विष्णुना, शक्रं प्रविश्य, हतः। त्रिपुरसंहारकाले त्रिपुररक्षणे असक्षमाः दानवाः त्र्यंबकेन विनष्टाः। अष्टमे युद्धे, असुरराक्षसाः, तमः प्रदायिनः, पितृभिः सह देवमानुषान् जित्वा संहताः। संहताः दानवाः महेन्द्रस्य विष्णुसहाय्येन विनष्टाः। ध्वजः मायया आच्छन्नः महेन्द्रेण हतः; विप्रवर्तिन् ध्वजचिह्ने प्रविश्य पराजितः। राजिः देवैः परिवृतः कोलाहले सर्वान् दैत्यदानवान् विजितवान्; शन्दमार्कः देवैः यज्ञामृतस्य प्रभावेन विजितः। एते द्वादश दैवासुरयुद्धानि अभवन्, यत्र देवासुरा विनष्टाः, जीवेषु दुःखं समुत्पन्नम्। हिरण्यकशिपुः शतकोटिवर्षाणि राज्यं कृतवान्; ततः सप्तद्विसप्तलक्षाणि, तथा अशीतिसहस्राणि त्रिलोक्याधिपः अभवत्। तदनन्तरं बली शतकोटिवर्षाणि, षष्टिसहस्राणि, त्रिंशल्लक्षाणि राज्यं कृतवान्। यावत् बली राज्यं धारयामास, तावत् प्रह्लादः शासनं कृतवान्; तस्मिन् काले असुराः राज्यं प्राप्तवन्तः। त्रीणि प्रसिद्धानि असुरेन्द्राणि, महाबलानि, सर्वान् दैत्यदानवान् दशयुगानि अधितः। दशयुगानि राज्यं निर्विरोधम् अभवत्; पश्चात् त्रिलोक्यं महेन्द्रेण रक्षितम्। कालचक्रेण त्रिलोक्यं प्रह्लादात् गच्छति; नियतकाल आगते पकाशासनः (इन्द्रः) त्रिलोक्यं अधितः। ततः असुरान् परित्यज्य, देवाः यज्ञं प्राप्तवन्तः; तदा असुराः काव्यं प्रति वदन्ति—"साक्षात् राज्यं नः हृतम्; यज्ञं त्यक्त्वा पुनः आगच्छन्ति। अद्य न स्थातुं शक्नुमः—पातालं प्रविशामः।" एवं उक्तः काव्यः, विषण्णः, तान् असुरान् सान्त्वयति—"मा भैष्ट, असुरा; मम शक्त्या अहं वो धारयिष्यामि।" "वृष्टिः, ओषधयः, आपः, धनम्—यत् किमपि अस्ति, तत् मयि; देवेषु तेषां भागः केवलं पादेन। तव हेतोः सर्वं दास्यामि, अहं तद् धारयिष्यामि।" तदनन्तरं, काव्येन असुराः पोष्यमाणाः दृष्ट्वा, देवाः विजयाकाङ्क्षिणः, चिन्तां कृतवन्तः—"काव्यः बलात् सर्वं नः अपकर्षति। शीघ्रं गच्छामः; तेषां आहारः क्षीणः स्यात्, तदा पुनः जीवयामः। शेषान् बलात् हत्वा, पातालं प्रेषयामः।" एवं विष्णोः अद्भुतावतारकथाः, देवासुरयुद्धानि, तेषां राज्यपरिवर्तनानि च, क्रमशः मुनिभिः श्रुतानि।