वायुपुराणम्

नाभ्यन्तरप्रदेशे वह्निदेवता प्रतिष्ठिता अस्ति। मनः प्रजापतिरिति ज्ञेयम्, कफः सोमरूपेण परिज्ञायते। पित्तं तु वह्निरिति, एते द्वौ—अग्निसोम—संसारस्य सारभूतौ उच्येते। एवं गर्भः जलराशिसदृशः विकसितः। तत्र वायुः परमात्मना सह प्रविष्टः, सः पञ्चविधरूपेण शरीरे स्थित्वा पुनः वृद्धिं करोति। प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान—एतेषां पञ्चानां स्वरूपेण वायुः शरीरमध्यं व्याप्नोति। प्राणः परमात्मानं वृद्धिं नयति, अन्तः सञ्चरति; अपानः अधोभागे सञ्चरति, उदानः शरीरमध्यं ऊर्ध्वं गच्छति; व्यानः सर्वत्र व्याप्य स्थितः, समानः सर्वसन्धिषु स्थितः। एवं तस्मात् पञ्चमहाभूतानां ग्रहणं इन्द्रियैः सुलभम् अभवत्—पृथिवी, वायु, आकाश, आपः, अग्निश्च पञ्चमः। सर्वेन्द्रियाणि तत्रैव संस्थितानि, स्वस्वकर्माणि कुर्वन्ति। सः स्थूलदेहः पृथिव्यात्मा उच्यते, प्राणात्मा तु वायुरिति कथ्यते। आकाशात् छिद्राणि जातानि, रसानां प्रवाहः सम्प्रवृत्तः; अग्निः चक्षुषः रूपं जातम्, तस्य तेजः प्रकाशः इति स्मृतम्; इन्द्रियाणि च तेषां विषयाः तस्य शक्त्या उत्पन्नाः। एवं सः सनातनः पुरुषः सर्वलोकान् सृजति। कथं तर्हि विष्णुः अस्मिन्संसारे मानुषरूपं प्राप्तवान्? एष नः संशयः, महदाश्चर्यम् इति; कथं सः चराचराणाम् अधिपः मानुषदेहम् अवाप्तवान्? वयं श्रोतुम् इच्छामः विष्णोः कर्माणि यथाक्रमम्; वेदैः मुनिभिश्च विष्णुः अद्भुतगुणैः समन्वितः इति वर्ण्यते। तस्मात्, महाबुद्धे, विष्णोः अद्भुतमुत्पत्तिं ब्रूहि, यः श्रवणेन सुखदः भवति। विष्णोः बलपराक्रमख्यातस्य स्वरूपं, अवतारांश्च, अद्भुतकर्माणि चात्र वर्णनीयानि। अहं सम्यक् विष्णोः महात्मनः अवतारकथां प्रवक्ष्यामि—यथा सः महातपाः पुण्यात्मा मनुष्येषु जातः। सप्तसप्ततिः जन्मानि भृगुशापात् कीर्तितानि, यत्र युगान्ते सः देवकार्यार्थं जायते। मत्तः विष्णोः दिव्यदेहम् अपि शृणु; यदा युगधर्मः क्षीयते, कालः च दुर्बलः भवति, तदा प्रभुः प्रकटते। धर्मसंस्थापनार्थं सः मनुष्येषु जायते, भृगुशापस्य देवासुरकृत्यानां च कारणेन। कथं सः देवासुरकृत्याद् अन्यत् जन्म प्राप्तवान्? वयं ज्ञातुम् इच्छामः देवासुरयोर्युद्धम् कथम् अभवत्। शृणु मम देवासुरकथां यथावत्—हिरण्यकशिपुः नाम दानवः त्र्यलोक्याधिपतिः अभवत्। ततः बली राज्यं कृतवान्, त्र्यलोकेषु; तदा देवासुरयोः सख्यं महद् आसीत्। तदा दशगुणसंयुक्तः कालः अभवत्, जगत् च अव्यग्रं स्थितम्; तस्मिन् काले सर्वे देवासुरा आज्ञाकारिणः आसन्। किन्तु, ततः महत्तमं भीषणं च युद्धम् अभवत्, येन देवासुरयोः महान् क्षयः जातः। स्वस्वधिकारार्थं बहूनि युद्धानि अभवन्; अस्मिन्सूकरकल्पे, दश द्वौ च सूर्यस्य षडुत्तराणि स्मृतानि। तेषां नामानि संक्षेपेण शृणु—प्रथमः नरसिंहः, द्वितीयः वामनः। तृतीयः वाराहः, चतुर्थः अमृतमथनम्; पञ्चमं युद्धं तु घोरं तारकयुद्धम्। षष्ठः आदिबकः, सप्तमं त्रिपुरम्; अष्टमं अन्धकारः, नवमं ध्वजः स्मृतः। दशमं वर्त्ताख्यं, एकादशं हलः स्मृतः; द्वादशं तेषां कोलाहलम् इति प्रसिद्धम्। नरसिंहेन हिरण्यकशिपुः हतः; त्र्यलोल्यविजये वामनः बलीं निगृह्य स्थितः। हिरण्याक्षः देवैः समाह्वाने एकैकशो युद्धे निहतः, बलपराक्रमसम्पन्नः, अजितः संग्रामे। वाराहस्य दन्ताग्रेण पृथिवीः समुद्रात् उद्धृता; अमृतमथने प्रह्लादः इन्द्रेण संग्रामे पराजितः। प्रह्लादपुत्रः विरोचनः सदा इन्द्रवधाय प्रवृत्तः, सः अपि इन्द्रेण तारकयुद्धे निहतः। त्वत्तः अभयप्राप्तः, विशेषास्त्रादिसम्पन्नः सञ्जबः षष्ठे युद्धे विष्णुना, शक्रे प्रविष्टेन, हतः। त्रिपुरविनाशे त्र्यम्बकेन सर्वे दानवाः निहताः, देवैः त्रिपुररक्षायाम् अशक्तैः। अष्टमे युद्धे, असुरा राक्षसाश्च, पितृभिः सह संगृह्य, देवमानुषविजयिनः, संहत्य विनष्टाः। समागताः दानवाः सम्पूर्णाः महेन्द्रेण विष्णुसहाय्येन नष्टाः। ध्वजः मायया छन्नः महेन्द्रेण हतः; विप्रवर्तिन् बाहुबलसम्पन्नः ध्वजचिह्ने प्रविश्य निपातितः। राजिः देवैः परिवृतः सर्वान् दैत्यदानवान् कोलाहले विजित्य स्थितः; शण्डमार्कः देवैः यज्ञामृतस्य सहाय्येन जितः। एतानि द्वादश दैवासुरयुद्धानि अभवन्, येन देवासुरयोः महान् क्षयः, प्रजासु च अनिष्टम् अभवत्। हिरण्यकशिपुः राजा शतकोटिवर्षाणि राज्यं कृतवान्; ततः सप्तद्विसप्ततिसहस्राणि, अष्ट्युत्तरसहस्राणि च त्र्यलोक्याधिपतिः अभवत्। तस्मात् उत्तरं बली शतकोटिवर्षाणि राज्यं कृत्वा षष्टिसहस्रत्रिंशच्छतान्यन्यूनानि च राज्यं कृतवान्।