वायुपुराणम्

सः यः युगान्ते युगान्तकृत्, लोकनाशकानां नाशकः, लोकसेतुनाṃ सेतुः, पुण्यकृतां शुद्धः च, वेदविद्भिः ज्ञेयः, सृष्टिसामर्थ्यवदां स्वामी, सः प्राणिषु सोमरूपः, अग्निमन्तः मध्ये अग्निरूपः च अभवत्। पुरुषेषु मनः अभवत्, तपस्विषु तपः, नियमसन्तुष्टेषु विनयः, तेजस्विषु अपि तेजः तस्य स्वरूपम्। रूपेषु रूपः, ध्येयेषु अपि ध्येयः, आकाशसमुत्पन्नः वायुः, प्राणः, हव्याग्निः च सः एव। दिवा हव्याग्निः प्राणः, अग्नेः प्राणः मधुसूदनः, रसः रक्तं अभवत्, रक्तात् मांसम् उत्पन्नम् इति कथ्यते। मांसात् मेदः, मेदः अस्थि, अस्थेः मज्जा, मज्जात् शुक्रम् उत्पन्नम्। शुक्रात् गर्भः उत्पद्यते, रसेन क्रियया; तेषु प्रथमं जलानि, यानि चन्द्रमसं कथ्यन्ते। गर्भः ऊष्मणः उत्पद्यते द्वितीयमासः, शुक्रं चन्द्ररूपम्, रजः अग्निरूपम्। एते द्वौ अवस्थे रसानुगौ, शक्त्याः चन्द्रः अग्निः च; कफसमूहे शुक्रम्, पित्तसमूहे रक्तम्। हृदयम् कफस्थानम्, नाभिः पित्तस्थानम्; हृदयम् शरीरमध्यस्थे मनःस्थानम् स्मृतम्। नाभ्यन्तरः अग्निदेवस्थानम्, मनः प्रजापतिः, कफः सोमः। पित्तम् अग्निः; अग्निसोमौ जगत्सारः उच्येते; एवं गर्भः जलपिण्डवत् विकसति। वायुः परमात्मना सह एकीकृत्य प्रविष्टः, शरीरस्थः पञ्चधा, पुनः विकासं करोति। प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः; प्राणः परमात्माṃ वर्धयन् अन्तः संचरति। अपानः अधो गच्छति, उदानः ऊर्ध्वं शरीरस्थः, व्यानः सर्वत्र व्याप्यति, समानः सर्वसन्धिषु स्थितः। तस्मात् भूतानां ज्ञानेन्द्रियगोचरः उत्पद्यते—भूमिः, वायुः, आकाशः, आपः, पञ्चमः अग्निः। सर्वेन्द्रियाणि तत्र स्थापितानि, स्वकार्याणि कुर्वन्ति; तद् भूमिजं शरीरम्, प्राणात्मा वायुः उच्यते। आकाशात् छिद्राणि जातानि, द्रवप्रवाहः प्रवृत्तः; अग्निः दृष्टिः अभवत्, तस्य दीप्तिः ज्योतिः उच्यते; इन्द्रियाणि तेषां विषयाः तस्य शक्त्याः उत्पन्नाः। एवं सः नित्यः पुरुषः सर्वलोकान् सृजति; कथं तु अस्मिंस्मर्त्यलोके विष्णुः मानवस्वरूपम् अभवत्? एषा अस्माकं शंका, हे विप्र, महद् अद्भुतम्—गतिषु गतिः कथं मानवदेहं प्राप्तवान्? यथाक्रमं विष्णोः कर्माणि श्रोतुम् इच्छामः; वेदैः ऋषिभिः विष्णुः अद्भुतगुणः वर्णितः। हे महात्मन्, विष्णोः अद्भुतम् उत्पत्तिं कथय; एषा अद्भुतकथा सुखदायिनी अस्ति। विष्णोः वीर्यशौर्यसम्पन्नं स्वरूपं, तस्यावताराः अद्भुतकर्माणि अपि अत्र वर्णनीयम्। अहम् अधुना महात्मनः आविर्भावम् कथयिष्यामि—कथं सः महान् तपस्वी पुरुषेषु जातः। सप्तसप्तति जन्मानि भृगुशापात् उक्तानि, यत्र सः युगान्ते देवकार्यं साधयन् जातः। विष्णोः दिव्यं शरीरं मत्तः शृणु; यदा युगधर्मः क्षीणः, कालः दुर्बलः, तदा प्रभुः प्रकटः भवति। धर्मस्थापनाय सः भृगुशापात् देवासुरकृत्येन मानवेषु जातः। कथं देवासुरकृत्येन पुनः जन्म प्राप्तम्? देवासुरयोः संघर्षः कथं अभवत्, इच्छामः ज्ञातुम्। यथावृत्तं देवासुरकथां शृणु—हिरण्यकशिपुः त्रिलोकनायकः अभवत्। ततः बलेः राज्यं त्रिलोक्ये अभवत्; देवासुरयोः महादैत्यः स्नेहः आसीत्। दशगुणमिश्रयुगम् अभवत्, जगत् अविचलम्; तत्र देवासुरा आज्ञापालनपरः आसीत्। किन्तु तदा महान् घोरः संघर्षः उत्पन्नः, देवासुरयोः महान् विनाशः अभवत्। तेषां भाग्याय बहूनि युद्धानि अभवन्; वराहयुगे दश द्वौ स्मृतौ सूर्यस्य षडुत्तराणि। तेषां नामानि संक्षेपेण शृणु—प्रथमः नरसिंहः, द्वितीयः वामनः। तृतीयः वराहः, चतुर्थः अमृतमन्थनम्; पञ्चमं युद्धं तारकासुरयुद्धम्। षष्ठः आदिबकः, सप्तमः त्रिपुरः; अष्टमः अन्धकारः, नवमः ध्वजः। दशमः वर्त्तः, एकादशः हलः, द्वादशः कोलाहलः। हिरण्यकशिपुः नरसिंहेन हतः, बलेः वामनेन त्रिलोकजयाय विजितः। हिरण्याक्षः देवैः युद्धे एकाकी हतः, बलवीर्यसम्पन्नः, युद्धे अजितः। वराहस्य दंष्ट्राभिः पृथिवी समुद्रात् उद्धृताः; प्रह्लादः अमृतमन्थनेन्द्रेण युद्धे पराजितः।