वायुपुराणम्

स एव परमेश्वरः, यः युगानुसारं सृष्ट्युपक्रमे त्रीन् लोकान् क्रमशः निर्ममे, स एव क्षणान्, निमेषान्, काष्ठाः, कलाः, त्रिविधं च कालं यथायोग्यं समुत्पादयामास। स एव मुहूर्तान्, तिथीन्, मासान्, दिनान्, वर्षाणि, ऋतून्, कालसंयोगांश्च, त्रिविधं च परिमाणं निर्ममे। स भगवान् आयुः, क्षेत्राणि, वृद्धिम्, लक्षणानि, रूपशोभाम्, बुद्धिम्, ऐश्वर्यं, वीर्यम्, वेदाध्ययनस्य च अधिकारं स्थापयामास। स एव त्रयः वर्णान्, त्रीन् लोकान्, त्रिविधं ज्ञानम्, त्रयोऽग्नीन्, त्रिकालं, त्रिविधं कर्म, त्रिमायाः, त्रिगुणांश्च सृष्टवान्। यस्य परमेण कर्मणा लोकाः देवाश्च सृष्टाः, सर्वाणि च भूतगणानि, स एव सर्वभूतात्मा। स एव इन्द्रिययोगेन मनुष्येषु रमते, सर्वगतागतिनां नायकः, सर्वविविधस्येश्वरः। स धर्मिणां पन्थाः, अधार्मिककर्मिणां च अपन्थाः; स चतुर्वर्ण्यस्य कारणं, चतुर्वर्ण्यस्य रक्षकः। स चतुर्वेदविद्, चतुष्पादाश्रमाश्रयः; दिशः, व्योम, पृथिवी, आपः, वायुः, अग्निश्च तेनैव निर्मिताः। स एव द्वौ प्रकाशौ, सोमसूर्यौ; युगेश्वरः, रात्रिचरः; स परमेश्वर इति कथ्यते, स परं तपः इति च। स एव परममुनिः, परमो योगी, आत्मसंयमिनां श्रेष्ठः; आदित्यादिदेवः, दैत्यदमनः महाबलः। स युगान्ते संहरणकर्ता, लोकसंहारकानां च संहर्ता; लोकसेतुषु सेतुर्भवति, पुण्यकर्मणां शुद्धः। स वेदविदां ज्ञेयः, सृष्टिशक्तिमतां स्वामी; स भूतानां मध्ये सोमः, तेजस्विषां मध्ये अग्निः। स मनुष्येषु मनः, तपस्विषु तपः; यमिनां विनयः, तेजस्विषां अपि तेजः। स रूपेषु रूपम्, साध्येषु अपि साध्यः; आकाशसमुत्थितो वायुः, प्राणः, हविरग्निश्च स एव। दिवा हविरग्निः प्राणरूपः, अग्निप्राणो मधुसूदनः; रसः रुधिरं जातः, रुधिरात् मांसोत्पत्तिः स्मृता। मांसात् मेदः, मेदसोऽस्थि, अस्थ्नो मज्जा, मज्जायाः शुक्रसम्भवः। शुक्रात् गर्भः जायते, रसेन कर्मणा; तत्र प्रथमं आपः, याः सोमसमूहः कथ्यन्ते। गर्भः उष्णात् जायते द्वितीयसमूहः; शुक्रं सोमस्वभावं, रजः अग्निस्वभावं ज्ञेयम्। एते द्वौ अवस्थे रसं अनुसरतः, शक्तौ सोमाग्निवत्; कफगणे शुक्रोत्पत्तिः, पित्तगणे रुधिरम्। हृदयम् कफस्थानम्, नाभिः पित्तस्थानम्; हृदयम् शरीरमध्यस्थं मनःस्थानं स्मृतम्। नाभ्यन्तरं यत्र अग्निदेवः स्थितः; मनः प्रजापतिः, कफः सोमः इति विज्ञेयम्। पित्तं अग्निः; एते अग्निसोमौ जगतः सारभूतौ; एवं गर्भः सलिलसमूहवत् विकसितः। वायुः परमात्मना युक्तः प्रविष्टः; स शरीरं पञ्चधा स्थित्वा पुनः वृद्धिं करोति। प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः; प्राणः परमात्मानं वृद्धयन् अन्तः संचरति। अपानः अधो गच्छति, उदानः शरीरं ऊर्ध्वं गच्छति; व्यानः सर्वत्र व्याप्य स्थितः, समानः संधिषु सर्वत्र। तस्मात् पञ्चमहाभूतानां ग्राह्यत्वं इन्द्रियैः जायते—पृथिवी, वायु, आकाश, आपः, पञ्चमं अग्निः। सर्वाणि इन्द्रियाणि तत्रैव स्थितानि, स्वस्वकर्मसु प्रवृत्तानि; तत् स्थूलशरीरं, प्राणात्मा वायुः इति कथ्यते। आकाशात् विवराणि जातानि, द्रवप्रवाहः प्रवर्तितः; अग्निः चक्षुः जातः, तस्य तेजः प्रकाशः इति स्मृतः; इन्द्रियाणि तेषां विषयाश्च तस्य शक्त्या उत्पन्नाः। एवं स सनातनः पुरुषः सर्वान् लोकान् सृजति; कथं तर्हि विष्णुः अस्मिन् मर्त्यलोके मानुषं रूपं धारयामास? एष नः संशयः, महदाश्चर्यम् च; यः चरच्चराणां मध्ये चरति, स कथं मानुषं शरीरं प्राप? वयं विष्णोः कर्माणि यथाक्रमं श्रोतुमिच्छामः; विष्णुः वेदैः मुनिभिः च अद्भुतगुणः इति वर्ण्यते। त्वं, महाबुद्धे, विष्णोः अद्भुतं जन्म आख्याहि; तदाश्चर्यकथां सुखदां वर्णय। विष्णोः वीर्यशौर्यप्रसिद्धिः, तस्यावताराः, अद्भुतानि कर्माणि, इह निरूप्यन्ताम्। अहं तस्य महात्मनः अवतारं वर्णयिष्यामि—कथं स महातपाः पुण्यात्मा मनुष्येषु जातः। सप्तसप्ततिं जन्मानि भृगुशापाद् उक्तानि, यत्र स युगान्ते युगान्ते देवकार्यार्थं जायते। मत्तः विष्णोः दिव्यं शरीरं शृणु; यदा युगधर्मः क्षीयते, कालः दुर्बलः भवति, तदा प्रभुः आविर्भवति। धर्मसंस्थापनार्थं, भृगुशापात्, देवासुरकर्मणा च, स मनुष्येषु जायते। कथं स देवासुरकर्मणा अन्यत् जन्म प्राप? देवासुरयुद्धं कथं जातम् इति ज्ञातुमिच्छामः। शृणु, यथा देवासुरकथा जाता—हिरण्यकशिपुः नाम दानवः त्रीन् लोकान् अधितिष्ठत्। ततः बलिना राज्यं त्रिषु लोकेषु पालितम्; तदा देवासुरयोः महा मैत्री आसीत्।