वायुपुराणम्

हरिः, देवमानुषश्रेष्ठः, यः पृथिव्याः स्वर्गस्य च आदिरस्ति, सः परमात्मा किमर्थं मानवदेहे प्रविष्टवान्? सः एक एव मनसः निर्मितं चक्रं मनुष्येषु प्रवर्तयन्, सः चक्रिणां श्रेष्ठः कः प्रकारेण मानवेषु प्रज्ञां सृजितवान्? सः विष्णुः, सर्वलोकानां गोपालनं व्यापयन्, किमर्थं गोषु गतवान् गवां च गोपालकः अभवत्? सः सर्वभूतात्मा, यः महाभूतानि विभाग्य सृष्टवान्, सः लक्ष्मीपतिः कथं स्त्रियाः गर्भे धृतः भूत्वा पृथिव्यां अवतीर्णः? यः त्रिभिः विक्रमैः विश्वान् जयित्वा, त्रिवर्गान् धर्मार्थकामान् प्रतिष्ठितवान्, स एव कालान्ते जलमयमूर्तिं गृहीत्वा जगत्सर्वं पित्वा दृश्यादृश्यमार्गाभ्यां एकमिव सागरं कृतवान्। सः प्राचीनतमः वराहरूपं धारयित्वा, पृथिवीं दैत्यान् जित्वा, देवेभ्यः दत्तवान्। ततः सः नृसिंहरूपं गृहीत्वा, तद्रूपं पुनः विभाग्य, पूर्वं बलिनं हिरण्यकशिपुं हत्वा स्थितवान्। सः पूर्वं और्वः नाम वह्निरूपं धारयित्वा, सर्वव्यापिनं संवर्तकमग्निं भूत्वा, पाताले स्थित्वा, सागरे प्रविश्य, जलमयं हविरुपादाय पितवान्। सः देवः, यं सर्वयुगेषु सहस्रपादं सहस्ररश्मिं सहस्रशीर्षाणं देवमित्याहुः। यस्य नाभिकाननात् पितृधामोत्पन्नम्, यदा जगत् एकस्मिन्नेव सागरे आच्छन्नं, तदा तदविक्लिन्नं कमलं प्रादुरभूत्। येन तारेकामये युद्धे दैत्याः हताः, सर्वदेवतामयं रूपं धारयित्वा, सर्वशस्त्रधारिणा सः स्थितः। सः गरुडारूढः, अमृतसिन्धोः उत्तरतीरे कालनेमिं निर्जित्य क्षिप्तवान्, तत्रैव महातमसि नित्यध्यानस्थितः शयानः। अदितिः प्राचीनकाले तपसा दीप्त्या सन्तप्तवती, तस्यां गर्भे सः स्थितः; यो गर्भस्थ एव इन्द्रं दैत्यगणैरुपद्रुतं अत्यन्तं नमयित्वा स्थितवान्। यदा वायुः लोकालयान् विक्षिप्य, दैत्यान् अप्सु क्षिप्तवान्, तदा आद्यः स देवः स्वर्गदेवान् कृत्वा, पुरूहूतं तेषां नाथं स्थापयामास। सः विधिना गार्हपत्यं वह्निं, अन्वाहार्यम्, आहवनीयं च, कुशश्रवणां वेदिकां च स्थापयामास। सः प्रक्षालनपात्रं, चमसं, अवभृथस्नानं, तत्रैव त्रीणि हविर्योजनानि च यज्ञे अकरोत्। सः देवेषु हविः, पितृषु पिण्डदानं च, भोगार्थं यथाक्रमं न्ययोजयत्; स एव यज्ञः यज्ञेषु। सः यूपान्, समिधः, चमसं, सोमं, शोधकं, परिधीन्, द्रव्याणि, यज्ञाग्निं च अकरोत्। सः पूर्वं परमकर्मणा ऋत्विजः, यजमानान्, अश्वमेधादीन् श्रेष्ठान् यज्ञान् च सृजितवान्। सः युगानुसारं त्रिभुवनं, क्षणांश्च, निमेषान्, काष्ठाः, कलाः, त्रिविधं च कालं सृजितवान्। सः मुहूर्तान्, तिथीन्, मासान्, दिवसान्, वर्षाणि, ऋतून्, संयोगांश्च, त्रिविधं मापमानं च अकरोत्। सः आयुः, क्षेत्राणि, वृद्धिं, लक्षणानि, रूपशोभां, बुद्धिं, श्रियम्, वीर्यम्, शास्त्रस्वामित्वं च स्थापयामास। त्रयो वर्णाः, त्रयो लोकाः, त्रयी विद्या, त्रयोऽग्नयः, त्रिकालः, त्रिकर्म, त्रिमाया, त्रिगुणाश्च तेनैव सृजिताः। यस्य परमकर्मणा लोकाः, देवाः, सर्वजन्तुजातानि च सृष्टानि, स एव सर्वभूतात्मा। सः इन्द्रिययोगेन मनुष्येषु रमते, सर्वगतागमनयनायकः, सर्वविविधानां स्वामी च। सः पथः सतां, दुष्कृतां च अपथः; चातुर्वर्ण्यस्य कारणं, रक्षकश्च। सः चतुर्वेदवित्, चतुष्पदाश्रमाश्रयः; दिशः, व्योम, पृथिवी, आपः, वायुः, अग्निश्च। चन्द्रसूर्यौ द्वे ज्योतीषी, युगेश्वरः, रात्रिचरः; सः परमदेवः, परमं तप इति कथ्यते। सः परमेष्ठी, परमात्मा, आदित्यादिदेवता, दैत्यनाशनः च। सः युगान्ते संहरणकर्ता, लोकसंहारकनाशकः, लोकसेतु, शुद्धः च। सः वेदविद्भिः वेदितव्यः, सृष्टिसामर्थ्ययुक्तानां स्वामी; सः भूतानां मध्ये सोमः, अग्निमन्तां मध्ये अग्निः अभवत्। सः मनुष्येषु मनः, तपस्विषु तपः; नियमसन्तुष्टेषु विनयः, दीप्तिमन्तां मध्ये दीप्तिः। सः रूपेषु रूपम्, प्रयोजनवतां प्रयोजनम्, आकाशसमुत्थितः वायुः, प्राणः, होमाग्निश्च। अत्र होमाग्निः प्राणः दिवा, अग्निप्राणः मधुसूदनः; रसो रक्तं, रक्तात् मांसं समुत्पद्यते। मांसात् मेदः, मेदसोऽस्थि, अस्थ्नो मज्जा, मज्जायाः शुक्रोत्पत्तिः। शुक्रात् गर्भः, रसप्रवृत्त्या जायते; तत्र प्रथमं आपः, या चन्द्रमसी संज्ञिता। गर्भः तापनात् द्वितीयमण्डले जायते; शुक्रं चन्द्रात्मकम्, रजः अग्न्यात्मकम्। एते द्वे रसानुगते, बलतः चन्द्राग्नी; कफगणे शुक्रोत्पत्तिः, पित्तगणे रक्तम्। हृदयं कफस्थानम्, नाभिः पित्तस्थानम्; हृदयं शरीरमध्यस्थं मनःस्मृतम्। एवं स भगवान् विष्णुः, अनन्तरूपधारी, जगत्सर्वं सृजति, पालयति, संहरति च, सर्वत्र स्थितः, सर्वभूतात्मा, सर्वकार्यकारणस्वरूपः।