वायुपुराणम्

यस्याः पुत्राः कीर्तिमन्तः प्रख्याताः च युद्धविशारदाः त्रयः आसीन्—अङ्गदः, कुमुदः, श्वेतः; तस्याः चापि कन्या श्वेता नाम्ना अभवत्। अवगाहः, चित्रः, शूरः, चित्रवरः, चित्रसेणः अपि तस्याः पुत्राः आसन्, तथा कन्या चित्रवती अपि अभवत्। तुंबः, तुंबबाणः, जनस्तम्भः—एते द्वौ उपङ्गस्य पुत्रौ स्मृतौ; वज्ररः क्षिप्रः चापि तत्रैव। गवेषस्य पुत्रौ भू‍रिन्द्रः भू‍रिः च आस्ताम्; युधिष्ठिरस्य सुप्रसिद्धा कन्या सुतानूः अभवत्। तस्याः अश्वसुतस्य पुत्रः वज्रः नाम्ना जातः, वज्रस्य पुत्रः प्रतिबाहुः, प्रतिबाहोः स्वयम् एव सुमारुः अभवत्। कश्मा नाम्नी सम्भूतः साम्बस्य सुपार्श्वः महाबलः पुत्रः आसीत्; तथा महात्मनां यादवानां मध्ये त्रयः कोटयः पुत्राः आसन्। षष्टिसहस्राणि बलिनः महाबलिनः पुत्राः, सर्वे दिव्यांशसंयुक्ताः, अत्रैव जाताः, महातेजसः स्मृताः। ये देवाः महाबलाः चासुराः पूर्वं हताः, ते मानवेषु जाताः, सर्वमानुष्यान् पीडयन्तः, तेषां विनाशाय यादवकुले एव अभवन्। दश चैकं कुलानि महात्मनाम् यादवानाम् आसन्; सर्वे आकाशादयः अपि तत्र वैष्णवकुले स्थिताः। तेषु विष्णुः स्वयम् एव प्रमाणरूपेण प्रभुरूपेण प्रतिष्ठितः; सर्वे पुरुषाः तस्याज्ञापालनशीलैः बद्धाः आसन्। एवं वृ‍ष्णिकुलस्य उत्पत्तिः संक्षेपतः विस्तारतः चोक्तम्; तस्य श्रवणेन यशः प्राप्त्यर्थं श्रुतम् इति। अधुना मनुष्याणां देवतानां च स्वभावः कीर्त्यते; शङ्कर्षणः, वासुदेवः, प्रद्युम्नः, साम्बः च। अनिरुद्धः अपि—एते पञ्च वीर्यशालिनः कुलप्रसिद्धाः; सप्तर्षयः, कुबेरः, यक्षः, मणिवरः अपि। शालाकी, बादरः, विद्वान् धन्वन्तरिः, नन्दिनो महादेवः, शालङ्कायनः इति प्रसिद्धः, आदिदेवः, जिष्णुः—एते दिव्याः सह। कस्मात् विष्णोः जन्म, कियत् जन्मानि कीर्तितानि, कियन्ति च भावि रूपाणि तस्य महात्मनः भविष्यन्ति? किं हेतुना स ब्रह्मक्षेत्रे युगान्ते जातः? पुनः पुनः मानवेषु—एतद् वद, यतो वयं पृच्छामः। विस्तारतः सर्वाणि कृष्णस्य कर्माणि, शत्रुविनाशनस्य, विविधानि तनुषु कृतानि, श्रोतुम् इच्छामः। भगवन्, कर्मक्रमं रूपाणि च तस्य, स्वरूपं च—सूत, एतानि सर्वाणि वक्तुम् अर्हसि। कथं भाग्यवान् विष्णुः, सुरारिशत्रुघ्नः, प्राज्ञः, वासुदेवगृहे वासुदेवः अभवत्? सूत, किं पुण्यं कृतवन्तः अमराः पुण्यशीलाः येषां त्यक्त्वा स्वर्गलोकं, अत्र मर्त्यलोके स आगतः? हरिः, सुरमानुषेषु श्रेष्ठः, भुवः स्वर्गस्य च कारणम्—किं हेतुना स दिव्यात्मा मानुषरूपेण प्रविष्टः? स एव मनोमयं चक्रं मानवेषु प्रवर्तयन्—कथं स चक्रिणां श्रेष्ठः मानवेषु प्रज्ञां सृष्टवान्? स सर्वेषां लोकेषु गोपालनं व्यापादयन्—कथं विष्णुः प्रभुः गोषु गतः गोपालकः अभवत्? स भूतात्मा, महाभूतान् विभाग्य सृष्ट्वा—कथं लक्ष्मीपतेः गर्भे स्त्रियाः भूमौ धार्यः अभवत्? स यः त्रिभिः पादैः लोकान् विजित्य, विश्वस्य मार्गान्, त्रिविधं पुरुषार्थं स्थापयन् अभवत्। स यः युगान्ते जलमयतनुं गृहीत्वा, जगत् पीत्वा, दृश्यादृश्यपथेनैकमर्णवं कृत्वा अभवत्। प्राचीनकाले वराहरूपं गृहीत्वा, पृथिवीं जित्वा, देवेभ्यः दत्तवान्। स सिँहरूपं गृहीत्वा, तदनन्तरं तद्रूपं पुनः विभाग्य, पूर्वं हिरण्यकशिपुं नाम दैत्यं हत्वा। स पूर्वं और्वनाम अग्निरूपं, सर्वव्यापि संवर्तकम्, अधःस्थले स्थित्वा, सागरे प्रविश्य, जलहविः पीत्वा। स देवः, यं प्रतियुगे सहस्रपादं, सहस्ररश्मिं, सहस्रशिरसं देवतां आहुः। यस्य नाभिकाननात् पितृलोकः उत्पन्नः, एकमर्णवे जगति, तदा तदविक्लिन्नं पद्मं प्रादुरभवत्। येन ताऱकामययुद्धे दैत्याः हताः, सर्वदेवरूपं धृत्वा, सर्वायुधधारी अभवत्। गरुडारूढः स उत्तरसागरतटे अमृताब्धौ कालनेमिं सिञ्चन् हत्वा, तत्रैव महान्धकारमध्ये अनन्तध्यानस्थितः शयानेव। आदितिः पुरा तं गर्भे धृत्वा, तपःतेजसा दीप्तिमन्तं, तं गर्भस्थं एव इन्द्रं दैत्यगणैः पीडितं महता नमयामास। यदा वातः लोकालयान् अपवाह्य, दैत्यान् जलानि क्षिप्तवान्, तदा आद्यदेवः स्वर्गदेवान् कृत्वा, पुरूहूतं स्वामिनं स्थापयामास। स विधिवत् गार्हपत्यं, अन्वाहार्यं, आहवनीयं, कुशश्रवमिति वेदिम् स्थापयामास। स एव प्राक्षालनपात्रं, चमसं, अवभृथस्नानं, त्रिविधं हविः यज्ञे अत्रैव अकरोत्। स देवतानां हविः, पितृभ्यः पिण्डदानं, भोगाय, यज्ञविधिना, न्ययोजयत्; स एव यज्ञः यज्ञेषु। स यूपान्, समिधः, चमसं, सोमं, पावनं, परिधीन्, यज्ञद्रव्याणि, तथा अग्नीन् अकरोत्। स पूर्वं परमकर्मणा होतॄन्, यजमानान्, अश्वमेधादीन् उत्तमान् यज्ञान् च सृष्टवान्। एवं श्रीविष्णोः महात्म्यं, यादवकुलोत्पत्तिं, तस्यावतारकारणं, कर्माणि च, ऋषिभिः पृष्टानि, सूतपौराणिकेन श्रोतृभ्यः श्रद्धया, विस्तारतः कीर्तितानि।