वायुपुराणम्

प्रद्युम्नः, चारुदेष्णः, सुदेष्णः, शरभः, चारुः, चारुभद्रः, तथा अन्यः भद्रचारु नामकः—एते भगवान् वासुदेवस्य पुत्राः अभवन्। रुक्मिण्याः पुत्रः चारुविन्ध्यः, कन्या च चारुमतीति प्रसिद्धा। तस्य पुत्राः सानुः, भानुः, अक्षः, रोहितः, मन्त्रयः च अभवन्। गरुडध्वजात् जरन्धका, ताम्रवक्षा, भौमारी, तथा जरन्धमा—एताः चत्वारः भगिनीः अभवन्। सत्याभामायाः पुत्राः भानुः, भौमारिका, ताम्रपर्णी, तथा जरन्धमा अभवन्। जाम्बवत्याः सन्तानं शृणु—भद्रः, भद्रगुप्तः, भद्रविन्द्रः, सुप्रसिद्धः सप्तबाहुः, कन्या भद्रवती, तथा प्रसिद्धा सम्बोधनी—एते जाम्बवत्याः पुत्राः कन्याः च अभवन्। सुदेवी-विष्वक्सेनयोः पुत्राः संग्रामजित्, शतजित्, सहस्रजित् इति नाम्ना प्रसिद्धाः। नाग्नजित्याः सन्तानाः वृकः, वृकाश्वः, वृकजित्, दिव्यस्त्री व्रजिनी, मित्रबाहुः, तथा सुनिथः अभवन्। एवं अन्यैः सह एते वासुदेवस्य पुत्राः सम्यक् ज्ञेयाः; तेषां संख्या उद्घोषिता। अष्टाशीतिः सहस्राणि वीर्यवन्तः पुत्राः युद्धकौशलसम्पन्नाः अभवन्; एवं जनार्दनस्य वंशः यथार्थतया वर्णितः। शौनकपुत्रस्य बृहदुच्छस्य कन्याः बृहती, नर्तकोण्या, सुनया, संगता इति प्रसिद्धाः। तस्य पुत्राः युद्धशौर्यसम्पन्नाः अङ्गदः, कुमुदः, श्वेतः च अभवन्; कन्या च श्वेता नाम्ना। अवगाहः, चित्रः, शूरः, चित्रवरः च तस्य पुत्राः; चित्रसेनः अपि तस्य पुत्रः, कन्या च चित्रवती। उपाङ्गस्य पुत्रौ तुम्बः, तुम्बबानः, जनस्तम्बः; वज्ररः, क्षिप्रः च। गावेषस्य पुत्रौ भुरीन्द्रः, भूरी; युधिष्ठिरस्य कन्या सुतानूर् प्रसिद्धा। तस्याः पुत्रः अश्वसुतस्य वज्रः; वज्रस्य पुत्रः प्रतिबाहुः, तस्य पुत्रः सुचारुः। कश्मायाः सुपार्श्वः सम्भूतः, साम्बस्य वीर्यवान् पुत्रः; यदुवंशेषु त्रिकोटयः पुत्राः अभवन्। षष्टिसहस्राणि महाबलिनः, दिव्यांशसंयुक्ताः पुत्राः अभवन्, महाशक्तियुक्ताः। ये देवाः तथा महासुराः पूर्वं निहताः, तेषां मानवेषु जन्म, तैः सर्वं जगत् उत्पीडितम्; तेषां विनाशाय यदुवंशे जन्म अभवत्। दशैकवर्गाः महात्मनां यदूनां अभवन्; सर्वे आकाः च अन्ये च वैष्णववंशे स्थिताः। तेषु विष्णुः स्वयं प्रमाणरूपेण प्रभुश्च संस्थितः; सर्वे पुरुषाः तस्य आज्ञापालनैः बद्धाः अभवन्। एवं वृष्णिवंशस्य उत्पत्तिः संक्षेपेण विस्तारतः वर्णिता; तस्य कीर्त्यर्थं इदं आख्यातम्। अथ मानवदेवादीनां स्वरूपं शृणु यथा स्तूयते—संकर्षणः, वासुदेवः, प्रद्युम्नः, साम्बः च। अनिरुद्धः च—एते पञ्च वंशस्य प्रसिद्धवीराः; सप्तर्षयः, कुबेरः, यक्षः, मणिवरः च। शलाकी, बादरः, विद्वान् धन्वन्तरिः, नन्दिनः महादेवः, शलङ्कायनः, आदिदेवः, जिष्णुः—एते दिव्याः सह। कस्मादर्थं विष्णोः जन्म, कति जन्मानि स्मृतानि, कतिवर्षं महात्मनः भविष्यन्ति? किमर्थं स ब्रह्मक्षेत्रे युगान्ते जन्म गृह्णाति? पुनः पुनः मानवेषु—तत् वद, यत् पृच्छामः। वयं विस्तारतः कृष्णस्य सर्वकर्माणि श्रोतुम् इच्छामः, शत्रुनाशकस्य, बहुरूपेण कृतानि। हे आचार्य, तस्य कर्मक्रमं, अवतारान्, स्वरूपं च—सूत, सर्वं वदितव्यं। भगवत् विष्णुः, देवद्विषां नाशकः, बुद्धिमान्, कथं वासुदेवगृहे वासुदेवः अभवत्? सूत, अमराः पुण्यश्लाघ्याः किम् कृतवन्तः, ये देवलोकं त्यक्त्वा इह मानवलोकं आगतवन्तः? हरिः, देवमनुष्यवरः, भूमिस्वर्गयोः मूलम्—किमर्थं दिव्यात्मा मानुषरूपेण प्रविष्टः? स एव मनोमयं मनुष्यमण्डलं प्रवर्तयति—कथं स चक्रधराणां श्रेष्ठः, मानवेषु बुद्धिं निर्मितवान्? स सर्वलोकानां गोपालनं सार्वत्रिकं कृतवान्—कथं विष्णुः गोषु गत्वा गोपालः अभवत्? स प्राणिनां आत्मा, महाभूतानि विभागयित्वा सृष्टवान्—कथं लक्ष्मीधरः पृथिव्यां स्त्रियाः गर्भे स्थितः? स यः त्रिभिः पादैः लोकान् विजयित्वा, विश्वमार्गान् स्थापयित्वा, त्रिविधं पुरुषार्थम् उपन्यस्तवान्। स यः कालान्ते जलरूपं गृहित्वा, जगत् पानं कृत्वा, दृश्यादृश्यमार्गेण जगत् एकसागरं कृतवान्। स यः प्राचीनकाले वराहरूपं गृहित्वा, भूमिं विजयित्वा, देवेषु दत्वा, देवश्रेष्ठः अभवत्। स यः सिंहरूपं गृहित्वा, तं विभज्य, पूर्वं महाबलिनं हिरण्यकशिपुं हत्वा। स यः पूर्वं और्वरूपं अग्निं, सर्वव्यापकं संवर्तकं, पाताले स्थित्वा, समुद्रं प्रविश्य, जलहविषः पानं कृतवान्। स देवः, यं सर्वे युगे युगे सहस्रपादं, सहस्ररश्मिं, सहस्रशीर्षं देवतां इति वर्णयन्ति। एवं भगवतः वासुदेवस्य वंशः, अवताराः, कर्माणि, स्वरूपं च, श्रद्धया, विस्तारतः संकीर्तितम्।