वायुपुराणम्

एवं स पुरुषश्रेष्ठ, एषा मम वाणी मिथ्या न भविष्यति — इति प्रतिश्रुत्य तेन तत्र सान्त्वितः कन्यां स्वीकृतवान्। वसुदेवः पत्नीं प्राप्य परमं हर्षमवाप; कंसस्तु दुष्टबुद्धिर्नृशंसः तस्या अपत्यानि निःशंसतया हत्वा विनाशयामास। तत्र मुनयः पप्रच्छुः — “कः अयं वसुदेवः? का वा या देवकी नाम्ना कीर्तिमती? कः नन्दगोपः? का वा या प्रसिद्धा यशोदा या विष्णुं जनयित्वा पालयामास?” तदा सूतः प्रत्युवाच — “एते पुरुषाः कश्यपस्य वंशे जाता; नार्यः च आदित्यकुलसम्भूताः। तत्र देवकी कामेन महाबलिनं विष्णुं पालयामास। स देवः, योगमायया मायया च सर्वाणि भूतानि मोहितवान्, मनुष्यतनुं प्रविश्य पृथिव्याम् विचरन्। यदा धर्मस्य हानिः अभवत्, तदा विष्णुः वृष्णिवंशे अवतीर्य धर्मसंस्थापनार्थं दानवानां च विनाशाय जातः। रुक्मिणीं, सत्यां नाग्नजितस्य तनयां, सत्राजितीं, सत्यभामां, जाम्बवतीं, रोहिणीं च विवाहेन आनयत्। शैब्यां, सुदेवीं, माध्रीं, अन्यां च सुषीलां, कालिंदीं, मित्रविन्दां, लक्ष्मणां, जालवासिनीं च परिणीतवान्। एवं षोडशसहस्रं दिव्यनारीणां, चतुर्दश गणाः सुरांगनानां स्वर्गात् देवैः इन्द्रेण च विशेषतः प्रेषिताः। वासुदेवस्य भार्याणां निमित्तं ते राजगृहेषु जाताः; एता विष्णुवक्षसः पत्न्यः प्रसिद्धाः। तासां पुत्राः — प्रद्युम्नः, चारुदेष्णः, सुदेष्णः, शरभः, चारुः, चारुभद्रः, अन्यश्च भद्रचारुः। चारुविन्ध्यः रुक्मिण्याः पुत्रः, चारुमती च कन्या; सानुः, भानुः, अक्षः, रोहितः, मन्त्रयः च। जरन्धकः, ताम्रवक्षः, भौमारिः, जरन्धमः — एते चत्वारः भग्नगर्वध्वजस्य सुताः। भानुः, भौमारिकः, ताम्रपर्णिः, जरन्धमः — एते सत्याभामायाः पुत्राः; जाम्बवत्याः अपि शृणु। भद्रः, भद्रगुप्तः, भद्रविन्द्रः, सप्रसिद्धः सप्तबाहुः; कन्या भद्रवती, प्रख्याता सम्बोधनी — एते जाम्बवत्याः सुताः। संग्रामजित्, शतजित्, सहस्रजित् — एते सुदेव्याः विष्णुवक्षसः पुत्राः। वृकः, वृकश्वः, वृकजित्, दिव्या व्रजिनी, मित्रबाहुः, सुनीतः — एते नाग्नजित्याः अपत्यानि। एवं अन्ये च पुत्राः, वसुदेवस्य पुत्रसमूहः निरूपितः। अष्टाशीतिसहस्राणि शूरपुत्राणां, युद्धविशारदानां, जातानि; एवं जनार्दनस्य वंशः यथार्थतया प्रदर्शितः। बृहदुच्छस्य, शौनकपुत्रस्य, कन्याः — बृहती, नर्तकोन्नेया, सुनया, संगता च। तासां त्रयः पुत्राः — अंगदः, कुमुदः, श्वेतः; कन्या च श्वेता नाम्ना। अवगहः, चित्रः, शूरः, चित्रवरः; चित्रसेनः अपि पुत्रः, चित्रवती च कन्या। तुंबः, तुंबबाणः, जनस्तंभः — एते उपांगस्य पुत्राः; वज्रारः, क्षिप्रः च। भूरिन्द्रः, भूः — गवेषस्य पुत्रौ; युधिष्ठिरस्य कन्या सुतनूरिति प्रसिद्धा। तस्यां अश्वसुतस्य पुत्रः वज्रः, सः प्रसिद्धः; प्रतिबाहुः वज्रस्य पुत्रः, सुकुमारः तस्यात्मजः। कश्मा नाम्नी सुमहात्मनः साम्बस्य सुपार्श्वं पुत्रं जनयामास; त्रयः कोटयः पुत्राणां महात्मनाम् यादवेषु आसन्। षष्टिसहस्राणि महाबलिनां पुत्राणां, सर्वे दिव्यांशसमन्विताः, अत्र अभवन्। ये देवाः, महाबलिनः असुराश्च, ये हतान्, ते मानवेषु जात्वा लोकं पीडयामासुः; तेषां विनाशाय यादववंशे अवतरन्। एकादश कुलानि महात्मनाम् यादवानां आसन्; सर्वे आकाः च अन्ये च वैष्णववंशे स्थिताः। विष्णुः स्वयम् तेषु प्रमाणरूपेण प्रभुरिव संस्थितः; ये तस्याज्ञया वर्तन्ते, तैः सर्वे नराः वशीकृताः। एवं वृष्णिवंशस्य उत्पत्तिः संक्षेपेण विस्तारतः कीर्तिता; तस्य श्रवणेन यशः प्राप्तुं यत्नः कृतः। अथ शृणु — मानवदेवानां स्वरूपं यथा स्तूयते — संकर्षणः, वासुदेवः, प्रद्युम्नः, साम्बश्च। अनिरुद्धः अपि — एते पञ्च महाबलिनः प्रसिद्धाः; सप्तर्षयः, कुबेरः, यक्षः, मणिवरः च। शलाकिः, बदरः, विद्वान् धन्वन्तरिः, महादेवः नन्दिनः, शालंकायनः, आदिदेवः, जिष्णुः — एते च दिव्याः। किमर्थं विष्णुः जातः? कति जातयः स्मृताः? कति भविष्यन्ति तस्य महात्मनः अवताराः? कस्मात् सः ब्रह्मक्षेत्रे युगान्ते जातः? पुनः पुनः मानवेषु — तद् वद, वयं पृच्छामः। वयं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामः सर्वाणि कृष्णस्य कर्माणि, यो बुद्धिमान्, शत्रुनाशकः, येन स्वस्वरूपेषु कृतानि। हे सूत, तस्य कर्मणां क्रमः, अवताराः, स्वभावश्च — एतानि सर्वाणि वक्तुमर्हसि। भगवतः विष्णोः, देवानां शत्रुनाशिनः, प्राज्ञस्य, वासुदेवगृहे वासुदेवत्वं कथं प्राप्तम्? सूत, केन पुण्येन तैः दिव्यगुणैः भूषितैः अमरैः, स्वर्गं त्यक्त्वा, सः अत्र मर्त्यलोके आगतः — इति सर्वं श्रोतुम् इच्छामः।