वायुपुराणम्

कुशाग्रशिखाभ्यः उत्पन्नाः वालखिल्या ऋषयः, मनसो वेगेन शीघ्राः, सर्वत्र व्याप्नुवन्तः, भूमौ अधिपत्यं कुर्वन्ति। शुद्धिं निवारयन्तीभ्यः भस्मभ्यः वैखानसाः ब्रह्मर्षिसम्मानिताः ऋषयः उत्पन्नाः, तपः तथा वेदविद्यायाम् निष्ठिताः। तस्य प्रवाहेभ्यः अश्विनौ समरूपौ, शुद्धजन्मनः, दोषरहितौ, नेत्राभ्यः उत्पन्नौ। तस्य प्रवाहेभ्यः प्रजापतयः ज्येष्ठाः, रोमकूपेभ्यः ऋषयः, स्वेदमलात् अन्ये उत्पन्नाः। मासाः कठोराः, पक्षाः तेषां संधयः, वर्षाः, अहोरात्राणि; तेषां पिता तीक्ष्णः प्रकाशः। यत् तीक्ष्णं तत् रक्तं, रक्तं सुवर्णमिति, तत् सौम्यं विज्ञेयम्, धूमः पशवः कथ्यन्ते। तस्य ज्वलनाः रुद्राः, तथैव आदित्याः उत्पन्नाः; अंगारात् दिव्याः मानुषाः च प्रकाशाः अभवन्। ब्रह्मात् ब्रह्मा उत्पन्नः, मनसः लोकस्य प्रथमः; सर्वकामपूरकः स कथ्यते, तत्र कन्या उल्लिख्यते। स ब्रह्मा, देवगुरुः, तृत्त्रिंशद्भिः देवैः सन्तुष्टः, ते प्रजापतयः सर्वं प्रजाः सृजन्ति। सर्वे प्रजापतयः, तपस्विनः च, तस्य प्रसादेन आदौ लोकान् तथा यज्ञान् धारयन्ति। स तु द्वयं वर्धयामास, तेजो वर्धयन्; देवेषु, सर्वे वेदविदः, तथा राजर्षयः। सर्वे वेदमन्त्रनिष्ठाः, प्रजापतिगुणयुक्ताः; अनन्तं ब्रह्म, सत्यम्, परमं तपः पृथिव्याम्। वयं सर्वे तव एव प्रसूत्याः, हे प्रभो—ब्रह्मा, ब्राह्मणाः, तथा चराचराः लोकाः। आदौ मरीचिं सृज्य, देवैः ऋषिभिः सह, वयं सन्तानं चिन्तयामः, अधुना प्रजां इच्छामः। तस्मिन्यज्ञे, हे महाभाग, देवाः ऋषयः च, अस्मात् वंशात् उत्पन्नाः, तेषां स्थानकालाधिपतयः अभवन्। तैः न तेषां रूपं स्थापनम् अभवत्, किं तु युगाद्यन्ते प्रजाः स्थापिताः। ततः लोकगुरुः, परमसत्यं विचिन्त्य, उवाच—"एवं, हे देवाः, मया विमृश्य, सन्देहं विना, यूयं सृष्टाः; तव वंशात् पुनः महर्षयः उत्पन्नाः।" तेषां भृगुवंशं प्राचीनं महात्मानं विस्तारतः क्रमशः वर्णयिष्यामि। भृगोर् अप्रतिमं, पुण्यं, शुभं पत्न्याः नाम हिरण्यकशिपु कन्या, पौलोमी, पुलोमनः कन्या। भृगुतः दिव्या कवीम्, वेदविदां श्रेष्ठं, देवासुरगुरुम्, शुक्रं, ग्रहं, कवीपुत्रं सुषुवे। स शुक्रः उशना इति प्रसिद्धः, कवी नाम्ना च; पितृणां सोमपानां मानसजा कन्या अंगि शुक्रपत्नी अभवत्, तस्य चत्वारः पुत्राः अभवन्। ब्रह्मतेजसा युक्तः, स ब्रह्मविदां श्रेष्ठः अभवत्; तस्यै अंग्याः शुक्रस्य चत्वारः पुत्राः अभवन्। त्वष्ट्री, वरुत्री, शण्डः, मार्कः—एते चत्वारः, सूर्यसमानतेजसः, ब्रह्मसमानशक्तयः। वरुत्रीपुत्राः—रञ्जनः, पृथुः, अश्मिः, बृहद्गिरः—एते ब्रह्मनिष्ठाः, देवपूजकाः। अधर्मयज्ञनाशाय ते मनुम् उपगम्य, धर्मत्यागं दृष्ट्वा, इन्द्रः मनुम् उवाच। "एतेषां सह, तव यज्ञं करिष्यामि," इत्युक्त्वा, इन्द्रवचनं श्रुत्वा, ते तस्मात् स्थलात् निर्गताः। तेषां गमनात्, इन्द्रः पत्नीं धर्मस्य च मनः बन्धनात् विमोच्य, तां अन्वगच्छत्। ततः, इन्द्रनाशाय प्रयत्नवन्तः तपस्विनः, आगत्य पुनः दृष्टाः, इन्द्रः दुष्टान् हत्वा, दक्षिणे देवदेवयज्ञवेद्यां शयानः अभवत्। तत्र शालव्याघ्रैः खाद्यमानाः, तेषां शिरांसि पतितानि, तस्मात् खर्जूराः उत्पन्नाः। एवं वरुत्रीपुत्राः यज्ञे पूर्वं इन्द्रेण हताः, शुक्रस्य कन्या देवयानी अभवत्। त्वष्टृपुत्रः त्रिशिराः बहुरूपः, विश्वकर्मा यमः, विश्वरूपस्य अनुजः। भृगुतः भृगवः दिव्याः द्वादश पुत्राः, देवी तान् सर्वान् सुषुवे, काव्याः अपि तस्य पुत्राः। भुवनः, भावनः, अन्ये च, क्रतुः, श्रवा, मूर्धा, व्यशयः, व्यश्रुषः, प्रसवः, अजा—एते द्वादश प्रजापतयः। एते द्वादश भृगवः यज्ञदेवतारूपे ज्ञाताः; पौलोमी विद्वांसं, जितेन्द्रियं, महाबलिं पुत्रं सुषुवे। अष्टममासे गर्भे क्रूरकर्मणा पीडितः, च्यवनः अभवत्; च्यवनः प्रचेतसः पुत्रः, प्रचेतसात् च्यवनक्रोधात् अध्वानः, अजरः पुरुषः, उत्पन्नः। भार्गवः सुकन्यायां द्वौ पुत्रौ उत्पादितः—आत्मवान्, दधीचः, उभौ धर्मिष्ठौ। दधीचः सरस्वत्यां सारस्वतः अभवत्; आत्मवानः नाहुषवंशजा रुचि पत्न्याः। तस्मात् ऋषिः ऊर्वा, यशस्वी, ऊरुं विदार्य उत्पन्नः, औरवः ज्वलनरूपः अभवत्। ऋचीकः सत्यवत्यां जमदग्निं सुषुवे; भृगुवंशे रुच्याः रुद्रविष्णुवंश्याः अभवन्। विष्णुवंशाग्नेः जमदग्निः अभवत्; जमदग्नेः पत्नी रेणुका रामं सुषुवे, इन्द्रसमबलं, ब्राह्मणक्षत्रियस्वभावं, अपरिमेयतेजसम्।