वायुपुराणम्

यस्य प्रसादेन अदित्या देवद्विषां दैत्यदानवराक्षसानां विनाशाय पुत्रं लब्धवती, तस्यैव कृपया श्रीनारायणेन पुण्यशालिनः ययातिवंशसम्भूतस्य धर्मात्मनः वसुदेवकुलस्य कर्मार्थं चयनं कृतम्। जनार्दनस्य जन्मकाले सागराः कम्पिताः, पर्वताः कम्पमानाः, अग्नयः प्रज्वलिताः। तस्मिन्नवेले शुभवाताः ववुः, रजः शान्तम्, दीपाः अधिकप्रभया दीप्ताः। अभिजित् नाम तारा, जयन्ती नाम रात्रिः, विजयी क्षणश्च—तस्मिन्नेव काले जनार्दनः जातः। कृष्णः सनातनः अव्यक्तः हरिः नारायणः प्रभुः साक्षात् अवतीर्णः, स्वमायया जनानां मोहं जनयन्। तदा दिव्यदिग्भ्यः सुरपतिः पुष्पवृष्टिं चकार; सहस्रशः महर्षयः गन्धर्वाश्च शुभगाथाः गायन्तः मधुसूदनं पूजयामासुः। वसुदेवः तु तं पुत्रं तं तत्त्वमयं, श्रीवत्सलक्षणादिभिर्दिव्यचिह्नैः युक्तं रात्रीसमये जातं दृष्ट्वा, उवाच—"भगवन्, स्वं स्वरूपं संहर। अहं कंसात् भीतः; एतदेव वदामि। मम ज्येष्ठाः पुत्राः, अद्भुतरूपिणः, तेन हतः।" वसुदेववचनं श्रुत्वा भगवान् स्वरूपं संहृत्य, पित्रा अनुमतः, नन्दगोपगृहं गतः, उग्रसेनस्य मन्त्रेण तं यशोदायै दत्तवान्। तस्मिन्नेव काले यशोदा देवकी च गर्भिण्यः आस्ताम्; यशोदा नन्दगोपस्य पत्न्यभवत्, स गोपानां स्वामी। तस्मिन्नेव रात्रौ यदा कृष्णः वृष्णिवंशनाथः जातः, यशोदापि कन्यां प्रसूतवती। वसुदेवः महात्मा जातमात्रं पुत्रं रक्षित्वा, तं यशोदायै दत्तवान्, स्वयम् कन्यां गृह्णीत। नन्दगोपाय तं दत्वा उवाच—"एषः सर्वमङ्गलः तव पुत्रः यादवानां कीर्तिर्भविता। एषः देवक्या पुत्रः दुःखान्तं करिष्यति।" अनकदुन्दुभिः तदा कन्यां, उग्रसेनपत्नीसम्भूतां, शुभलक्षणयुक्तां कन्येति निवेद्य, कंसाय प्रदत्तवान्। कंसः न तु बुबुधे स्वपत्नीपुत्रजन्म; स तु दुष्टहृदयः हृष्टः कन्यां मुमोच। कन्यां मृतां मन्यन्, सा जीविता; सा कन्या वृष्णिगृहे पूजिता, तत्रैव वर्धिता। पुत्रवत् तां पालयामासुः, यथा देवाः देव्या: पालयन्ति; सा विधिना जाता प्रजापतेः पुत्रीति अभवत्। केशवस्य रक्षार्थं एकादश कन्याः अभवन्; यादवाः हृष्टमना: तां पूजयामासुः। कृष्णः देवदेवः दिव्यरूपः तया रक्षितः। ऋषयः ऊचुः—"कस्मात् कंसः भोजराजः वसुदेवस्य पुत्रान् हत्वा? एतद् वद।" सूतः उवाच—"श्रूयतां कथं कंसः अनकदुन्दुभेः जाता: पुत्रान् एकैकशः नष्टवान्।" भयात्, महाबाहुः कृष्णः जातमात्रः प्रेषितः; तेन गोविन्दः श्रेष्ठपुरुषः गोषु ववर्ध। कथ्यते, देवकी, प्राज्ञवसुदेवपत्नी, कदाचित् कंसं सारथिं कृतवती; तदा स युवराजः आसीत्। तदा दिव्यं वाक्यं दिव्यभूतस्याकाशे श्रुतम्; कंसः तस्य भयभीतः, तद्बलवत्, सर्वलोकसाक्षिकम्। "कंस, त्वं अस्याः रथं परस्यार्थं चालयसि; सप्तमगर्भः तव मृत्युः भविष्यति।" तद्वचनं श्रुत्वा, कंसः विह्वलः मूढः, खङ्गमादाय, तां कन्यां हन्तुम् उद्यतः। महावीर्यः वसुदेवः, स्नेहसंबन्धेन उग्रसेनपुत्रं कंसं संबोध्य, उवाच—"न कश्चन क्षत्रियः स्त्रीवधाय योग्यः; उपायोऽत्र मया चिन्तितः, हे यादवसुखद।" "पृथिवीपते, सप्तमः गर्भः यः तस्याः सम्भविष्यति, तं तव हस्ते समर्पयिष्यामि; यथेच्छसि तथा कुरु।" "यथा इच्छसि तथा कुरु, महाभाग; सर्वेऽपि गर्भाः तव भविष्यन्ति, अहं तान् तव वशे दास्यामि।" "एवं सत्यमिदं वचनं, हे नरश्रेष्ठ;" इत्युक्त्वा स तां कन्यां गृहीत्वा शमितः। वसुदेवः पत्नीं लब्ध्वा हृष्टः अभवत्; कंसः पापकृत् मूढः तस्याः पुत्रान् हत्वा। ऋषयः पृष्टवन्तः—"कः अयं वसुदेवः, का च देवकी? कः नन्दगोपः, या च या प्रसिद्धा यशोदा, या विष्णुं प्रसूतवती, या च तं पालयामास?" सूतः उवाच—"पुरुषाः कश्यपात्, स्त्रियः आदित्येभ्यः; तदा कामात् महाबलः देवक्या पोषितः।" स भगवान् पृथिव्यां विचरन्, मानवदेहे प्रविश्य, योगमायया सर्वाणि भूतानि मोहितवान्। यदा धर्मस्य हानिः अभवत्, विष्णुः वृष्णिकुले जातः, धर्मसंस्थापनाय दानवरिपुविनाशाय च। रुक्मिणी, नाग्नजित्पुत्री सत्याः, सत्राजिती, सत्यभामा, जाम्बवती, रोहिणी च तस्य पत्न्यः अभवन्। शैब्या, सुदेवी, माध्री, अन्याश्च सुशीला, कालिन्दी, मित्रविन्दा, लक्ष्मणा, जालवासिनी च। एवं षोडशसहस्रं दिव्यस्त्रियः, चतुर्दश गणाः सुराङ्गनानां, देवेन्द्रेण विशेषतस्तत्र प्रेषिताः। वासुदेवस्य भार्यार्थं ते राजगृहेषु जाताः; एता विंष्वक्सेनस्य पत्न्यः विश्रुताः।