वायुपुराणम्

अत्रि इति नाम किमर्थं? स एव तृतीयः इति अस्य अर्थः, तस्मात् अत्रिः इति कथ्यते। पुलस्त्यः तु तीक्ष्णकेशात् उत्पन्नः, तेन सः स्मृतः। दीर्घकेशात् पुलहः जातः, तेन सः अपि स्मृतः। वसूनां मध्ये स्थितः वसुमान् भूमौ संस्थितः उत्पन्नः। तं वसिष्ठः इति सत्यम् वेदवित् ब्रह्मवादिनः प्राहुः। एवं एते षट् महर्षयः ब्रह्मणः मानसपुत्राः अभवन्। एते एव जगतः प्रजापितरः, प्रजाः वृध्दयन्तः, ब्रह्मणः पुत्राः सृष्ट्यधिपतयः इति कथ्यन्ते। अन्ये अपि पितरः, तैः एव अतिमहान् ऋषिभिः उत्पादिताः, सप्तगणाः ऋषयः लोकेषु प्रसिद्धाः। मरीच्याः, भृगुषु, अङ्गिरसः, पौलस्त्याः, पौलहाः, सुप्रसिद्धाः वसिष्ठाः, आत्रेयाः—एतेषां वंशाः लोकेषु प्रसिद्धाः पितरः इति निर्दिष्टाः। एते, प्रिय, त्रैगुण्ययुक्ताः प्राचीनकाले, अप्रतिमाः, तेजस्विनः, प्रकाशमानाश्च आसन्। तेषु यमः देवः राजा, दोषयुक्तान् यमैः निगृह्णाति। अन्ये तु प्रजापतयः भवन्ति—तेषां नामानि शृणु। कर्दमः, कश्यपः, शेषः, विक्रान्तः, सुश्रुवः, बहुपुत्रः, कुमारः, विवस्वान्, शुचिश्रवाः—एते नाम्नः प्रसिद्धाः। प्रचेताः, अरिष्टनेमिः, बहुलस्वः, प्रजापतिः—एवं च अन्ये अपि बहवः प्रजापतयः सन्ति। वालखिल्याः, श्रेष्ठाः ऋषयः, कुशतृणस्य अग्रेभ्यः जाताः; त्वरिताः, सर्वगताः, भूम्याः स्वामिनः। भस्मनः, यः पापहृत्, तस्मात् वैखानसाः ब्रह्मर्षिषु पूज्याः, तपः ज्ञाननिष्ठाश्च। तस्य धाराभ्यः अश्विनौ जातौ, समरूपौ, निर्मलजन्मनौ, नेत्राभ्यः उत्पन्नौ इति प्रसिद्धम्। तस्य धाराभ्यः ज्येष्ठाः प्रजापतयः जाताः, रोमकूपेभ्यः ऋषयः, स्वेदमलात् अन्ये अपि अभवन्। मासाः तु क्रूराः, पक्षौ तेषां संधयः; वर्षाः, अह्न्यः, रात्रयः, पिता तु क्रूरतेजाः। यत् तीव्रं तत् रक्तं, रक्तं सुवर्णम्; तत् स्नेहम्, धूमः पशवः इति उक्तम्। तस्य ज्वलनाः रुद्राः, एवं आदित्या अपि जाताः; अंगारात् दिव्य-मानुष-तेजांसि अभवन्। ब्रह्मणः जातः ब्रह्मा, प्रथमः मनसो लोके; सर्वकामधुक् सः, तत्र कन्या अपि स्मृता। तत्र ब्रह्मा, देवानां गुरु, त्रयस्त्रिंशद्देवानां तुष्टः; एते प्रजापतयः सर्वप्रजाः सृजिष्यन्ति। सर्वे प्रजापतयः, तपस्विनश्च, तस्य प्रसादेन, जगन्ति कर्माणि च आदौ धारयिष्यन्ति। तेन द्वन्द्वं वर्धितम्, तेजो वृद्धयर्थं; देवेषु, वेदविदः, राजर्षयश्च। सर्वे वेदमन्त्रनिष्ठाः, प्रजापतिधर्मयुक्ताः; अनन्तं ब्रह्म, सत्यम्, परमं तपः भूमौ प्रतिष्ठितम्। वयं सर्वे, भगवन्, तव एव प्रजाः—ब्रह्मा, ब्राह्मणाः, सर्वे लोका, चराचराः। आदौ मरीचिं सृष्ट्वा, देवैः ऋषिभिः सह, वयं अपि प्रजाः चिन्तयामः, सन्ततिं कामयामहे। तस्मिन्यज्ञे, महात्मन्, देवाः ऋषयश्च, अस्मिन्वंशे जाताः, स्वस्थानकालेषु प्रजापतयः अभवन्। न तु तैः तद्रूपेण प्रजाः स्थापिता; युगाद्यन्ते तु प्रजाः स्थापयन्ति। तदा लोकगुरुः परमसत्यं विचिन्त्य प्रोवाच—‘एवं, देवाः, मया चिन्तिताः, निःसंशयं सृष्टाः; एते महर्षयः पुनः वंशतः जाताः’ इति। तेषां मध्ये भृगोरनुक्रमेण वंशं विस्तरेण वक्ष्यामि। भृगोर्यः पत्नी, अनुपमाः, पुण्या, हिरण्यकशिपोः दुहिता, पौलोमी, पुलोमस्य कन्या, सा प्रसिद्धा। भृगोर्याः दिव्यः पुत्रः काविः, वेदविदां श्रेष्ठः, देवासुराचार्यः, शुक्रः इति प्रसिद्धः, काविपुत्रः ग्रहः च। सः शुक्रः, उशनाः अपि, कावि नाम्ना अपि प्रसिद्धः; पितृणां मानसपुत्री, सोमपाः, अङ्गी नाम्नि, शुक्रस्य पत्नी अभवत्, तस्याः चत्वारः पुत्राः। ब्रह्मतेजसा युक्तः, सः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः अभवत्; तस्याम् अङ्ग्यां शुक्रात् चत्वारः पुत्राः जाताः। त्वष्टा, वरुट्रिः—एवम् द्वौ, शण्डः, मर्कः—एवम् द्वौ; ते सर्वे आदित्यवर्णाः, ब्रह्मतेजसः। वरुट्रिणः पुत्राः—रञ्जनः, पृथुः, अश्मिः, बृहद्गिरः—ते ब्रह्मनिष्ठाः, देवपूजकाः। अधर्मयज्ञविनाशाय, ते मनुम् उपगतवन्तः; धर्मस्य पतनं दृष्ट्वा, इन्द्रः मनवे प्राह—‘एतेषां सहायेन यज्ञं करवाणि’ इति। इन्द्रस्य वचः श्रुत्वा, ते तस्मात् स्थलात् निर्गता। तेषां गमनानन्तरम्, इन्द्रः धर्मपत्नीं, धर्मबुद्धिं च बन्धनात् विमुक्तवान्, ततोऽन्वधावत्। ततः, इन्द्रविनाशाय यत्नवन्तः ते तापसाः पुनः आगत्य दृष्टाः, इन्द्रेण पापिनः हताः; सः देवदेवस्य दक्षिणतो वेदीशयने शयितः। यदा ते शालकुक्कुरैः खाद्यमानाः, तेषां शिरांसि पतितानि, तस्मात् खर्जूरवृक्षाः उत्पन्नाः। एवं वरुट्रिपुत्राः पूर्वं यज्ञे इन्द्रेण हताः, देवयानी शुक्रस्य कन्या अभवत्।