वायुपुराणम्

यदा भोजकृष्णयोः समरः प्रवृत्तः, तदा शतधन्वा अक्रूरं कुतश्चिदपि न पश्यति स्म। अक्रूरः तु शक्तिमानपि वृद्धत्वात् न संग्रामे प्रविशत्, यदा भोजः जनार्दनश्च अश्वैः अक्षतैः रथात् अवतीर्णौ। ततो भीतेन शतधन्वना पुनः पलायनाय निश्चितं कृत्वा, शतयोजनाधिकं मार्गं स ययौ। भोजस्य विज्ञातहृदया नाम अश्व्या, या शतयोजनगमना, कृष्णेन सह युद्धे प्रयुक्ता। सा अश्वा, वेगेन अतिवर्धिता, शतयोजनमन्तरं शीघ्रं गतवती, किन्तु रथात् दृष्ट्वा, शतधन्वानं श्रान्तं कृतवती। ततः, द्विजश्रेष्ठ, तस्य अश्वाः श्रान्ताः क्लान्ताश्च सन्तः रथे एव प्राणान् त्यक्तवन्तः। तदा कृष्णः रामं प्रत्युवाच— “महतां बाहूनां त्वया स्थीयताम्; अश्वाः क्षीणाः मया दृष्टाः। अहं पद्भ्याम् गत्वा स्यमन्तकं रत्नं गृह्णीयाम्।” एवं कथिते, अच्युतः पद्भ्याम् गच्छन् मिथिलाधिपतिं शतधन्वानं, दिव्यास्त्रविदं, हत्वा, स्यमन्तकं नापश्यत्। ततः हलधरः कृष्णं प्रति— “रत्नं प्रत्याहर” इत्युक्तवान्। कृष्णः प्रत्युवाच— “इह नास्ति।” तदा रामः कोपसमन्वितः पुनः पुनः जनार्दनं तुदन् वचनानि प्रोवाच। स भ्रातृस्नेहेन तं क्षमामास— “शिवं ते अस्तु, अहं गच्छामि। न मम स्त्रीषु, त्वयि, वा वृष्णिषु च दोषः।” इत्युक्त्वा, शत्रुनाशनः रामः मिथिलां प्रविश्य, मिथिलेश्वरात् सर्वाभिलषितैः सत्कारैः पूजितः। तस्मिन्नेव काले, बभ्रुः प्राज्ञश्रेष्ठः, सर्वविधान् अनियतान् विविधान् यज्ञान् अकरोत्। गाधिसुतः राजा, स्यमन्तकस्याभ्यर्थनाय, कवचं धारयन् यज्ञवेधिं प्रविवेश। षष्टिवर्षे समतीते, सः धनं, रत्नानि, विविधानि द्रव्याणि च यज्ञे समर्पितवान्। तस्य महात्मनः प्रसिद्धाः यज्ञाः “अक्रूरयज्ञाः” इत्याख्याताः, सर्वे अन्नदानबहुलाः, सर्वकामसमृद्धयः च। ततः महाबलः दुर्योधनः मिथिलां गत्वा, तत्र बलभद्रात् दिव्यं गदायुद्धं शिक्षाम् अलभत। अनन्तरं, ब्राह्मणान् वृष्ण्यन्धकवीरैः सह तुष्ट्वा, सः महात्मना कृष्णेन द्वारकां नीतः। पुरुषश्रेष्ठः सः, अक्रूरः अन्धकैः सह आगतः; संग्रामे महाबलः शत्रुघ्नं बन्धुमन्तं च हत्वा। श्वफल्कस्य पुत्रौ, भङ्गकारस्य सुप्रसिद्धौ, नरदेशे जातौ—शत्रुघ्नबन्धुमन्तौ—अन्धकश्रेष्ठस्य पुत्रौ, भङ्गकारविनाशाय जातौ; कृष्णः तेन न तुष्टः। स्वजनविग्रहभीतिः सः तदपि अतीत्य, अक्रूरस्य निर्गमने, इन्द्रेण वृष्टिः न प्रेषिता। तदाऽनावृष्ट्या भूमिः विनष्टा, दुर्भिक्षस्यापि आशङ्का अभवत्; तदा कुकुराः अन्धकाः च अक्रूरं प्रसादयितुम् उद्युक्ताः। यदा दानपतिः सः अक्रूरः पुनः द्वारवतीं प्रत्यागच्छत्, तदा सहस्राक्षेण वारिधरः समुद्रयोनौ वृष्टिं कृतवान्। यदुप्रवरः अक्रूरः, स्वपुण्यशीलां भगिनीं वासुदेवाय पत्नीत्वे दत्तवान्, तेन तस्य प्रियं कर्तुम्। ततः योगविद् कृष्णः, रत्नं बभ्रौ गतं इति विज्ञाय, अक्रूरं सभायाम् अब्रवीत्— “भगवन्, यद् रत्नं तव हस्ते अस्ति, तत् प्रयच्छ; अस्मिन् विषये मनसि द्वेषं मा कुरु।” षष्टिवर्षे समतीते, मयि यः कोपः जातः, सः गाढः सञ्जातः, तदा उत्पन्नः सन्, महान् अभवत्। कृष्णवचनेन, सर्वसात्वतसभायाम्, बभ्रुः प्राज्ञः निर्विकल्पः तद् रत्नं दत्तवान्। ततः शत्रुनाशकः कृष्णः बभ्रुः हस्तात् स्यमन्तकं श्रद्धया गृह्य, हृष्टः पुनः बभ्रवे दत्तवान्। कृष्णहस्तात् स्यमन्तकं लब्ध्वा, गान्दिनीसुतः तद् रत्नं धारयन्, तेजस्वीव शोभाम् अपद्यत। यः शुद्धं उत्तमं आरोपणं मिथ्येति विज्ञाय, मिथ्यैव घोषयति, सः कदापि परत्र न याति। वृष्णिवंशे कनिष्ठपुत्रात् अनिमित्रः जातः। सत्यकः तस्य पुत्रः, सः सत्यवान् सत्ययुक्तः; युयुधानस्य पुत्रः सत्यकिः तस्मात् जातः। भूतेः पुत्रः युगन्धरः, एते भूतेः वंश्या इति प्रसिद्धाः। श्वफल्कः चित्रकश्च पृष्णेः पुत्रौ जातौ। श्वफल्कः धर्मात्मा महाराजः, यत्र निवसति, तत्र रोगदुःखं वा अनावृष्टिः वा न भवति। कस्मिंश्चित् काले, द्विजश्रेष्ठ, काशिराज्ये त्रिवर्षाणि वृष्टिकर्ता न ववर्ष। तत्र, सः काशिपतेः पूजितः श्वफल्कः निवासितः; तस्य वासेन वृष्टिकर्ता वृष्टिं कृतवान्। श्वफल्कः काशिपतेः कल्मषरहितां कन्यां गान्दिनीं नाम पत्नीत्वे जग्राह; सा सदा ब्राह्मणाय गावः दत्तवती। सा मातुः गर्भे शतशः वर्षाणि स्थित्वा, न जाताऽभवत्; तदा पिता तां गर्भस्थां कन्यां प्रति वचनम् अकार्षीत्।