वायुपुराणम्

अथ तदा अक्रूरः, स्यमन्तक-मणेर् अभिलाषी, निर्दोषां सत्यभामां स्यमन्तक-मणिं च समुपययौ। तस्मिन्नन्तरे, भद्रकारं हत्वा, बलवान् शतधन्वा निशायां मणिं गृहीत्वा अक्रूराय दत्तवान्। अक्रूरः स तु पुरुषश्रेष्ठः स्यमन्तक-मणिं गृहीत्वा शतधन्वनं रहस्यं कृत्वा प्रोवाच—"त्वदन्यः कश्चिद् एतद् ज्ञातुं न अर्हति" इति। शतधन्वा तदा प्रत्युवाच—"कृष्णेन यदि त्वं निगृह्यसे, तदा सर्वे द्वारकावासिनः मम वशे भविष्यन्ति" इति। एवं च, सत्यभामा, पितरं हतं दृष्ट्वा, शोकेन पीडिता, स्वस्यान्तःकरणे दुःखेन रथमारुह्य वाराणवतं पुरीं ययौ। सा दुःखिता सत्यभामा स्वपतेः पार्श्वे उपविष्टा भोजपुत्रस्य शतधन्वनः कर्माणि निवेद्य रुरोद। हरिः तदा दग्धपाण्डवानां संस्कारं कृत्वा, तेषां भ्रातॄणां कृते सत्यकिं निर्दिश्य तदर्थं चकार। ततो मधुसूदनः शीघ्रं द्वारकां गत्वा, बलधरं भ्रातरं महात्मानं सम्बोध्य वचः प्रोवाच—"प्रसेनः सिंहेन हतः, शत्राजित् शतधन्वना; स्यमन्तकः तस्य पन्थानं गच्छति—तत्र प्रहारं कुरु, भगवन्!" पुनः—"त्वं शीघ्रं रथमारोह; बलिनं भोजं हत्वा, महाबाहो, स्यमन्तकः अस्माकं भविष्यति" इति। यदा भोजकृष्णयोः समरः प्रवृत्तः, तदा शतधन्वा सर्वतोऽपि अक्रूरं न पश्यति स्म। अक्रूरः स्वयम् समर्थः सन्, वृद्धत्वात् न समरं प्रविश्य, रथात् अवतीर्णयोः भोजजनार्दनयोः पृष्ठतः स्थितवान्। तदा भीतेन तेन पुनः पलायनं निश्चितम्; सः शतधन्वा शतयोजनं मार्गं पलायमानः प्रायात्। भोजस्य विज्ञातहृदया नाम अश्व्या, या शतयोजनगामिनी, सः कृष्णेन युद्धाय उपयुज्यते स्म। सा तु अश्वा, वेगेन अभिवृद्धा, शतयोजनं मार्गं व्याप्य, रथात् दृष्ट्वा शतधन्वानं क्लान्तं कृतवती। ततः खिन्नाः श्रान्ताश्च अश्वाः रथे एव प्राणान् त्यक्तवन्तः, कृष्णः रामं प्रति प्रोवाच—"स्थास्यसि अत्र, महाबाहो; अश्वाः श्रान्ताः दृष्टाः मया। पादयात्रया गत्वा स्यमन्तकं गृह्णीयाम्।" एवं कृत्वा, अच्युतः पादयात्रया गत्वा मिथिलाधिपतिं, दिव्यास्त्रविदं शतधन्वानं, हत्वा। भोजं हत्वा अपि स्यमन्तकं न दृष्टवान्; तदा हलायुधः कृष्णं प्रति प्रोवाच—"मणिं प्रत्याहर" इति। कृष्णः प्रत्युवाच—"न अत्र अस्ति" इति। तदा रामः कोपसमन्वितः पुनः पुनः जनार्दनं गर्हितवाक्यानि प्रोवाच। भ्रातृस्नेहान् मम एषा क्षमा; सर्वं कुशलं भवतु, अद्याहं यास्यामि। न स्त्रियाः, न तव, न वृष्णीनां मम अपराधः अस्ति। ततः रामः शत्रुसूदनः मिथिलां प्रविश्य, मिथिलाधिपेन सर्वकामैः सत्कारितः। तस्मिन्नेव काले, बभ्रुः प्राज्ञश्रेष्ठः, अनियतान्यनेकविधानि महायज्ञान्यकरोत्। राजा गाधिसुतः, स्यमन्तकस्य हेतोः, कवचधरः, यज्ञवाटं प्रविश्य, सुवर्णरत्नवस्त्रादीनि समर्पयामास। षष्टिवर्षे व्यतीते, तस्य महात्मनः प्रसिद्धाः ते यज्ञाः 'अक्रूरयज्ञाः' इति ख्याताः, सर्वे अन्नदानबहुलाः, सर्वकामदाः आसन्। तदा राजा दुर्योधनः, बलवान्, मिथिलां गत्वा, तत्र बलभद्रात् गदायुद्धविद्याम् अधिगच्छत्। पश्चात्, ब्राह्मणान् वृष्ण्यन्धकवीरैः सह तुष्ट्वा, स महात्मना कृष्णेन द्वारकां नीतः। पुरुषश्रेष्ठः, अक्रूरान्धकैः सहितः, संग्रामे बलवान् शत्रुघ्नं बन्धुमन्तं च हत्वा आगतः। श्वफल्कस्य पुत्राभ्यां, यदुप्रवराभ्यां, नरे, प्रसिद्धौ भ्रातरौ, भङ्गकारस्य नाशाय, शत्रुघ्नबन्धुमन्तौ जातौ। कृष्णः तेन न तुष्टः, स्वजनविग्रहभीतः तद् उपेक्षितवान्। अक्रूरे निर्गते, इन्द्रेण वृष्टिर्न प्रेषिता। अनावृष्ट्या भूमिः विनष्टा, दुर्भिक्षं समुत्थितम्; तदा कुकुरान्धकाः अक्रूरं प्रशमयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः। यदा स दानपतिः पुनः द्वारवतीं प्रत्यागच्छत्, तदा सहस्राक्षः समुद्रगर्भे वृष्टिं ववर्ष। अक्रूरः यदुप्रवरः स्वसुः कल्याणशीलां वासुदेवाय दत्तवान्, तस्य प्रियार्थम्। तदा योगबलात् कृष्णः, मणिं बभ्रौ गतं विज्ञाय, अक्रूरं सभायाम् अवदत्—"भगवन्, या तव हस्ते रत्नमणिः, तां त्यज; अस्मिन्नर्थे मनसि द्वेषं मा कृथाः।" षष्टिवर्षे व्यतीते, या मे क्रुद्धिः उत्पन्ना, सा स्थिता, महान् द्वेषः जातः। ततः कृष्णस्य वचनेन, सर्वसात्वतसभायाम्, बभ्रुः प्राज्ञः, निर्व्यग्रः, तां मणिं दत्तवान्। ततः शत्रुसूदनः बभ्रोर् हस्तात् मणिं सत्यम् आदाय, प्रीत्या बभ्रवे पुनः दत्तवान्।