वायुपुराणम्

वसुदेवः, बलिनं जाम्बवतं पराजित्य, ऋक्षराजस्य कन्यां जाम्बवतीं स्वीकृतवान्, या तस्य मनसि रुचिरा आसीत्। भगवत्-तेजसा जाम्बवत् विमोहितः, बलात्स्वकन्यां जाम्बवतीं रत्नं च शीघ्रं विष्वक्सेनाय समर्पयामास। सः स्वशुद्ध्यर्थं स्यमन्तकं रत्नं जग्राह, ऋक्षराजेन सह सौहार्दं कृत्वा गुहात् निर्गतः। ततः स्यमन्तकं रत्नं गृहित्वा, आत्मनं शुद्ध्वा, सः सत्संभवेषु सात्वतसन्निधौ तत् रत्नं सत्राजिते दत्तवान्। मधुसूदनः पुनः जाम्बवत्या सह संवादं चकार, तेन च मिथ्यापवादेन जनार्दनः विमुक्तः अभवत्। यः कश्चित् जानाति यत्र कृष्णस्यायं मिथ्यापवादः निवारितः, सः कदापि मिथ्यापवादं न वदेत्। सत्राजितः दशभ्यः पत्निभ्यः शतं पुत्रान् अलभत; तेषु त्रयः प्रसिद्धाः—भङ्गकारः ज्येष्ठः, वीरः, व्रतपति, च सुप्रियः कनीयान्। तदा द्वारवती, भङ्गकारस्य कन्या, उत्तमसन्ततिः, त्रीन् पुत्रान् जनयामास, ये सर्वे रूपशीलसम्पन्नाः आसन्। स्त्रीषु सत्यभामा श्रेष्ठा आसीत्, या तपस्विन्यः इव व्रतानि अनुतिष्ठति; तस्याः पिता तां कृष्णाय दत्तवान्। स्यमन्तकं रत्नं, यत् कृष्णः सत्राजिते दत्तवान्, पश्चात् भोजश्च शतधन्वा तद् हरितवान्। तदा अक्रूरः, रत्नलुब्धः, निष्पापां सत्यभामां रत्नं च स्यमन्तकं याचितुम् उद्यतः। तस्मिन् रात्रौ, शतधन्वा भद्रकारं हत्वा, रत्नं गृहित्वा अक्रूराय दत्तवान्। अक्रूरः, पुरुषश्रेष्ठः, रत्नं स्वीकृत्य, 'एतद् रहस्यम् अस्तु, अन्यः कश्चिद् न जानीयात्,' इति संकल्पितवान्। तौ उभौ सहमतौ, 'यदि त्वं कृष्णेन निगृह्यसे, तदा सर्वे द्वारकावासी मम वशे स्थास्यन्ति,' इति निश्चितवन्तौ। पिता हतस्यां सत्यभामा, शोकेन पीडिता, स्वरत्निनि आरुह्य वाराणवतीं पुरीं जगाम। सा दुःखिता, भोजपुत्रस्य शतधन्वनः कृत्यं पतये निवेद्य, कृष्णस्य समीपे रुदती स्थितवती। हरिः पाण्डवान् दग्धान् संस्कृत्य, तेषां भ्रातृणां कृते सत्यकिं निर्देशयामास। ततः मधुसूदनः शीघ्रं द्वारकां गत्वा, बलभद्रं ज्येष्ठभ्रातरं सम्बोधितवान्— 'प्रसेनः सिंहेन हतः, सत्राजित् शतधन्वना; स्यमन्तकं तस्य मार्गे अस्ति—तत्र आक्रम, प्रभो!' 'त्वं शीघ्रं रथमारुह्य, बलिनं भोजं हत्वा, स्यमन्तकं अस्माकं भविष्यति।' तदा महायुद्धे आरभमाणे, भोजकृष्णयोः मध्ये, शतधन्वा अक्रूरं कुतोऽपि न पश्यति। अक्रूरः, समर्थोऽपि वृद्ध्याऽलसः, भोजजनार्दनयोः रथात् अवतरयोः युद्धे न प्रविष्टवान्। ततः सः, भीतिम् अनुभूय, पुनः पलायनाय धृतिं कृत्वा, शतयोजनं मार्गं गतवान्। विज्ञातहृदया नाम अश्व्या, या शतयोजनं गन्तुं समर्था, भोजस्याश्व्या, तेन कृष्णेन युद्धे उपयुज्यते। सा अश्वा, तीव्रगत्या, शतयोजनं मार्गं व्याप्य, रथात् दृष्ट्वा शतधन्वानं श्रान्तम् अकार्षीत्। ततः, द्विजश्रेष्ठ, अश्वाः श्रान्ताः क्लान्ताश्च, रथे एव प्राणान् त्यक्तवन्तः। कृष्णः रामं उवाच—'इहैव तिष्ठ, महाबाहो; अश्वाः श्रान्ताः दृष्टाः। अहं पादयात्रया गत्वा स्यमन्तकं ग्रहीष्यामि।' अथ अच्युतः पादयात्रया गत्वा, मिथिलाधिपतिं शस्त्रविभूषितं शतधन्वानं हत्वा, स्यमन्तकं न दृष्टवान्। तदा हलायुधः कृष्णं प्राह—'रत्नं प्रत्याहर।' कृष्णः प्रत्यवदत्—'इह नास्ति।' तदा रामः कोपेन पुनः पुनः जनार्दनं निन्दां चकार। भ्रातृस्नेहात्, रामः क्षमां कृत्वा, 'सर्वं कुशलं भवतु, अहं गच्छामि; न स्त्रियाः, न तव, न वृष्णीनां प्रति मे वैरम्,' इति उक्त्वा, शत्रूनां संहारकः रामः मिथिलां प्रविष्टवान्, यत्र सः मिथिलाधिपेन सर्वकामैः सत्कारितः। तस्मिन् समये बभ्रुः, प्राज्ञेषु श्रेष्ठः, विविधरूपैः, अनियतैः, सर्वयज्ञैः, यज्ञान् अकरोत्। राजा गाधिपुत्रः, स्यमन्तकस्य कृते, कवचं धारयन्, यज्ञवाटं प्रविष्टवान्। सः षष्टिवर्षे व्यतीते, धनं, रत्नानि, विविधवस्तूनि यज्ञेषु न्यवेदयत्। तस्य महात्मनः प्रसिद्धा यज्ञाः 'अक्रूरयज्ञाः' इति कीर्तिता, ये सर्वे अन्नदानबहुलाः, सर्वकामसमृद्धयः आसन्। तदा दुर्योधनः, बलवान् नृपतिः, मिथिलां गत्वा, तत्र बलभद्रात् दिव्यं गदायुद्धं प्राप्तवान्। पश्चात्, ब्राह्मणान् वृष्ण्यन्धकवीरैः सह तुष्ट्वा, सः महात्मना कृष्णेन द्वारकां नीतः। पुरुषश्रेष्ठः, अक्रूर-अन्धकैः सहितः, युद्धे बलवान् शत्रुघ्नं बन्धुमन्तं च जघान। श्वफल्कस्य पुत्रयोः, भङ्गकारस्य द्वयोः प्रसिद्धयोः महाबलिनोः, नरलोके सुप्रसिद्धयोः, द्वौ पुत्रौ जातौ।