वायुपुराणम्

कृष्णः स्वपुरुषैः सह वनं प्रविश्य प्रसैनस्य पथि अनुसृत्य तं सर्वत्र अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। सः महात्मा दीर्घं समयं परिश्रमेण विचरन्, ऋक्षपर्वतम् उत्तमं च विंध्यगिरिं दृष्टवान्। तत्र रत्नं न लब्धम्, किन्तु प्रसैनं हयेन सह हतं ददर्श; तस्य समीपे सिंहः प्रसैनदेहात् न दूरस्थः आसीत्। तं सिंहं अपि ऋक्षेण हतं दृष्ट्वा, कृष्णः ऋक्षस्य पदानि अनुसृत्य गुहायाः अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्। तदा तत्र दुःखिता स्त्री महान् कलकलः शब्दं कृत्वा शिशुम् आलपन्ती श्रूयते स्म—सा जाम्बवत्पुत्रस्य धात्री स्नेहेन शिशुम् अवोचत्—"मा रुद दुःखित, रत्नस्य कृते।" सा पुनः शिशुम् अवोचत्—"सिंहेन प्रसैनः हतः, तं च सिंहं जाम्बवत् हन्ति; एषः स्यामन्तकः रत्नम् अस्ति, हे सौम्य शिशो, मा रुदः।" सः शब्दः स्पष्टः कृत्वा कृष्णः शीघ्रं गुहां प्रति जगाम, गुहाद्वारे प्रसैनं मृतं ददर्श। तत्र प्रविश्य सः पुण्यात्मा ऋक्षराजं जाम्बवतं सुद्धिमन्तं अपश्यत्। तत्रैव वासुदेवः जाम्बवता सह गुहायां एकविंशतिदिनानि बाहुभ्यां युद्धम् अकरोत्। यदा कृष्णः गुहां प्रविष्टः, वासुदेवेन सह, तदा द्वारवत्यां जनाः तं हतं इति न्यवेदयन्। वासुदेवः बलवान् जाम्बवतं विजित्य, तस्य कन्यां जाम्बवतीं स्वीकृतवान्। भगवतः दिव्यतेजसा आक्रान्तः जाम्बवत्, स्यामन्तकं रत्नं कन्यां च जाम्बवतीं विष्वक्सेनाय बलात् दत्तवान्। सः स्यामन्तकं स्वशुद्ध्यर्थं गृहीत्वा, ऋक्षराजेन सह मैत्रीं कृत्वा गुहात् निर्गतः। ततः रत्नं गृहीत्वा शुद्धः सः स्यामन्तकं रत्नं सात्वतानां सन्निधौ सत्राजिते दत्तवान्। मधुसूदनः पुनः जाम्बवतीं संबोधितवान्, तेनासत्यापवादात् जनार्दनः विमुक्तः अभवत्। यः कश्चन एषः कृष्णस्य अपवादः नष्टः इति वेत्ति, सः कदापि मिथ्यापवादं न वदेत्। सत्राजितः दशभ्यः पत्नीभ्यः शतम् अपत्यं लब्धवान्; तेषु त्रयः प्रसिद्धाः—भङ्गकारः ज्येष्ठः, वीरः, व्रतपतिः, च सुप्रियः कनिष्ठः। ततः द्वारवती, भङ्गकारस्य पुत्री, उत्तमसन्ततिः, त्रीन् पुत्रान् जनयामास, ये सर्वे रूपशीलसम्पन्नाः आसन्। स्त्रीषु सत्यभामा श्रेष्ठा, तपस्विन्यः सदृशी, सा पितृणा कृष्णाय दत्ता। ततः स्यामन्तकं रत्नं, यत् कृष्णेन सत्राजिते दत्तम्, पश्चात् भोजेन शतधन्वना हृतम्। तदा अक्रूरः स्यामन्तकस्य कामयमानः, निष्पापां सत्यभामां रत्नं च प्रार्थितवान्। भद्रकारं हत्वा, बलवान् शतधन्वा रात्रौ रत्नं गृहीत्वा अक्रूराय दत्तवान्। अक्रूरः तद्रत्नं गृह्य, "एषः रहस्यम्, त्वदन्यः न जानीयात्," इति संविदं कृतवान्। "यदा त्वं कृष्णेन बलात् पीड्यसे, तदा द्वारकावासिनः मम वशे स्थास्यन्ति," इति च तत्र निश्चितम्। यदा सत्यभामायाः पितरं हन्यते, सा शोकेन पीडिता स्वसारथिं आरुह्य वाराणवतपुरं गता। सा दुःखिता सत्यभामा स्वपतिं प्रति भोजपुत्रस्य शतधन्वनः कर्माणि निवेद्य, तस्य समीपे रुरोद। हरिः पाण्डवानां दाहकर्म अकरोत्, तेषां भ्रातॄन् प्रति सत्यकिं अपि तदर्थं शिक्षितवान्। ततः माधुसूदनः शीघ्रं द्वारकां गत्वा, बलरामं प्रत्यूच्य—"प्रसेनः सिंहेन हतः, सत्राजित् शतधन्वना; स्यामन्तकः तस्य पथि अस्ति—तत्र हन्यतां, प्रभो!" "त्वं शीघ्रं रथमारोह, बलवंतं भोजं हत्वा, स्यामन्तकं रत्नं अस्माकं भविष्यति," इति उक्त्वा, भोजकृष्णयोः मध्ये घोरयुद्धं प्रवृत्तम्। शतधन्वा सर्वतोऽपि अक्रूरं न पश्यति। अक्रूरः शक्तः अपि वृद्धत्वात् न युयुधे, भोजजनार्दनयोः रथात् अवतीर्य अश्वान् अक्षतान् कृत्वा। भयाकुलः शतधन्वा पुनः पलायनाय कृतनिश्चयः, शतयोजनं मार्गं ययौ। विज्ञातहृदया नाम अश्व्या, शतयोजनगामिनी, भोजस्य अश्व्या, तया कृष्णं युध्यति स्म। सा अश्वा शीघ्रवेगयुक्ता शतयोजनं ययौ, किन्तु रथात् दृष्ट्वा सा शतधन्वानं श्रमितवती। ततः, द्विज, अश्वाः परिश्रान्ताः सन्तः रथे एव प्राणान् त्यक्तवन्तः, कृष्णः बलरामं प्रोवाच—"स्थातव्यं, महाबाहो, अश्वाः श्रान्ताः दृष्टाः मया; अहं पदातिः गत्वा स्यामन्तकं गृहीष्यामि।" अच्युतः पदातिः गत्वा, मिथिलाधिपतिं दिव्यास्त्रविदं शतधन्वानं हत्वा, रत्नं न ददर्श। तदा हलायुधः कृष्णं प्रति—"रत्नं प्रत्याहर," इति प्रोक्तवान्। कृष्णः—"अत्र नास्ति," इति प्रत्यवदत्। तदा रोषपूर्णः रामः पुनः पुनः जनार्दनं तुदन् वचनानि प्रोवाच।