वायुपुराणम्

यदा विवस्वान् प्रस्थानाय उद्युक्तः अभवत्, तदा शक्रजित् पुनः वदति स्म – “त्वं तेजस्वीः, येन लोकाः व्याप्यन्ते; तस्मिन्नेव क्षणे, मम तं रत्नं दातव्यम्।” तस्माद् भास्करः, तेजोमयः, तं स्यामन्तकं नाम रत्नं शक्रजिते दत्तवान्। राजा तद्रत्नं प्राप्त्वा, नगरं प्रविष्टवान्। तस्य पृष्ठतः जनाः धावन्तः, “एष सूर्यः स्वयमेव गच्छति!” इति वदन्तः, सभां विस्मययन्तः, नगरस्य अन्तर्भागं तथा राजप्रासादं प्रविष्टवन्तः। शक्रजित् राजा, स्नेहयुक्तः, दिव्यं स्यामन्तकं रत्नं स्वभ्रातृ प्रसेनाय दत्तवान्। यत्र यत्र स्यामन्तकं रत्नं राज्ये तिष्ठति, तत्र वर्षः कालानुसारः भवति, रोगभीः नास्ति। गोविन्दः प्रसनात् स्यामन्तकं रत्नं प्राप्तुम् इच्छन्, तदपि समर्थः सन्, न तं बलात् गृहीतवान्, न च तद् रत्नं प्राप्तवान्। एकदा प्रसनः तद्रत्नेन भूषितः वनं शिकाराय गतः; तस्य स्यामन्तकस्य कारणात् सिंहेन घोरं निधनं प्राप्तवान्। ततः जाम्बवान्, भल्लूकानां राजा, तं सिंहं हत्वा, दिव्यं रत्नं गृहीत्वा स्वगुहां प्रविष्टवान्। तस्य कर्मणः कारणात्, वृष्णयः तथा अन्धकाः, कृष्णं स्वयम् स्यामन्तकं रत्नं कामयमानम् इति मन्यन्तः, शङ्कितवन्तः। कृष्णः, महान् शत्रुनां संहारकर्ता, तेषां मिथ्या आरोपं न सहित्वा, वनं प्रविष्टवान्। तत्र सः प्रसनस्य पथं अन्वेष्टुम् आरभत्, सह पुरुषैः प्रसनस्य पदचिह्नानि अनुगच्छन्। अन्वेषणेन श्रान्तः, सः भल्लूकपर्वतं तथा उत्तमं विंध्यपर्वतं दृष्टवान्। तत्र रत्नं न प्राप्तवान्, किन्तु प्रसनं हतम् अश्वेन सह अपश्यत्; तस्य समीपे सिंहः, प्रसनस्य शवात् न दूरः। सः सिंहं भल्लूकैः हतम् अपश्यत्; भल्लूकस्य पदान्वेषणं कृत्वा, यादवः भल्लूकगुहां अन्वेष्टुम् आरभत्। तत्र सः महान् कलकलः क्रन्दनं शृणोति, दुःखिता स्त्री द्वारा उच्चारितम्; जाम्बवतस्य पुत्रस्य परिचारिका, तं बालकं स्नेहपूर्वकं सम्बोधितवती – “मा रुद, वत्स, रत्नं कृते।” सिंहः प्रसनं हत्वा, सिंहः जाम्बवत् द्वारा हतः; “मा रुद, सौम्य, एष स्यामन्तकं रत्नम्” इति उक्तवान्। कृष्णः तं शब्दं स्पष्टं कृत्वा शीघ्रं गुहां गच्छति; तत्र प्रवेशद्वारे प्रसनं मृतं अपश्यत्। सः तत्र गुहां प्रत्यक्षं प्रविष्ट्वा, भल्लूकानां राजानं जाम्बवतं, उत्तमबुद्धिं, दृष्टवान्। तत्र वासुदेवः जाम्बवत् सह गुहायां युद्धम् अकुरुत्; गोविन्दः बाहुभ्यः एकविंशति दिवसान् युद्यम् अकुरुत्। यदा कृष्णः गुहां प्रविष्टवान्, वासुदेवः तेन सह, तदा द्वारवतीं प्रत्यागतः, कृष्णः हतः इति जनान् निवेदितवान्। वासुदेवः, जाम्बवतं महाबलिनं विजित्य, जाम्बवतीं, भल्लूकराजस्य कन्यां, तस्य प्रियाम्, प्राप्तवान्। भगवतः दिव्यतेजसा आक्रान्तः, जाम्बवत् बलात् रत्नं तथा कन्यां जाम्बवतीं विष्वक्सेनाय शीघ्रं दत्तवान्। कृष्णः स्यामन्तकं रत्नं आत्मनः शुद्ध्यर्थं गृहीत्वा, भल्लूकराजेन सह मेलित्वा, गुहात् निर्गतः। तद्रत्नं गृहीत्वा तथा शुद्ध्यं कृत्वा, सत्क्रियायां सात्मतानां उपस्थितौ, सत्राजिते तद्रत्नं दत्तवान्। मधुसूदनः पुनः जाम्बवतीं सम्बोधितवान्; मिथ्या आरोपात् जनार्दनः विमुक्तः अभवत्। यः जानाति यत्र कृष्णस्य मिथ्या आरोपः नष्टः, सः कदापि मिथ्या आरोपं न वदेत्। सत्राजितस्य दश पत्न्यः शतं पुत्रान् अभ्यजनन्; तेषु त्रयः प्रसिद्धाः – भङ्गकारः ज्येष्ठः, वीरः, व्रतपति, तथा सुप्रिया कनिष्ठः। ततः द्वारवती, भङ्गकारस्य कन्या, उत्तमसन्ततिः, त्रयः पुत्रान् अपादयत्, सर्वे सौन्दर्यगुणसम्पन्नाः। स्त्रीषु सत्यभामा उत्तमा अभवत्, तपस्विनिव्रतम्; तस्या पिता कृष्णाय दत्तवान्। ततः स्यामन्तकं रत्नं, यत् कृष्णः सत्राजिते दत्तवान्, पश्चात् भोजः शतधन्वा तद् गृहीतवान्। ततः अक्रूरः, रत्नं कामयमानः, निर्दोषां सत्यभामां तथा स्यामन्तकं रत्नं अन्वेष्टुम् आरभत्। भद्रकारं हत्वा, महाबलिः शतधन्वा रात्रौ तद्रत्नं गृहीत्वा अक्रूराय दत्तवान्। अक्रूरः, नरश्रेष्ठः, रत्नं गृहीत्वा, सन्धिं कृत्वा, “त्वं विना अन्यः न जानातु” इति उक्तवान्। “वयं तव इच्छां पूरयेम; यदि कृष्णेन पराजितः भवेत्, द्वारकायाः जनाः मम वशे स्थास्यन्ति” इति उक्तवान्। यदा तस्या पिता हतः, सत्यभामा, दीप्तिमती, शोकाकुला, रथमारुह्य वाराणवतं नगरं गच्छति। सत्यभामा, दुःखेन पीडिता, स्वपत्ये भोजपुत्रस्य शतधन्वनः कर्माणि निवेद्य, तस्य समीपे रुदति। हरिः पाण्डवानां दाहकृत्यं अकुरुत्, तेषां भ्रातृणां कृते सत्यकिं निर्देशितवान्। ततः मधुसूदनः शीघ्रं द्वारवतीं आगत्य, स्वज्येष्ठं, हलधरं, सम्बोधितवान् – “प्रस्नः सिंहेन हतः, सत्राजितः शतधन्वनः द्वारा; स्यामन्तकं तस्य मार्गे अस्ति – तत्र आक्रम! हे प्रभो!” “रथं शीघ्रं आरोह; भोजं महाबलिनं हत्वा, स्यामन्तकं रत्नं अस्माकं भविष्यति, हे महाबाहो!” एवं स्यामन्तकस्य रत्नस्य कथा दिव्यं यशः तथा कृष्णस्य विमुक्तिः प्रकटिता।