वायुपुराणम्

तदा, कर्मजाः पुत्राः उत्पन्नाः सन्ति, तस्मिन्नेव समये ब्रह्मा स्वं बीजं घृतपात्रे समर्पयामास। बीजस्य समर्पणे महर्षयः प्रादुर्भूताः, सप्तविधसृष्टिसम्पन्नाः, दीप्तस्वरूपाः च। अग्नौ बीजस्य समर्पणे ज्वालायाः मध्ये कवीः प्रादुर्भूतः। तं ज्वालात् निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा हिरण्यगर्भः उवाच—‘त्वं भृगुः’—इति; तेन स भृगुरिति प्रसिद्धः अभवत्। महादेवः तं ब्राह्मणं तद्विधं दृष्ट्वा उवाच—‘मम पुत्रकामनया च दीक्षया च, एष त्वया उत्पादितः, भगवन्; भृगुः मम पुत्रः भवतु।’ स्वयम्भुवः अनुमतिः लब्ध्वा, महादेवः भृगुमात्मनः पुत्रं नियुक्तवान्; वरुणात् जातः इति, भृगुः वरुणपुत्रः अपि कथ्यते। अनन्तरं, द्वितीयं बीजं शुष्केषु पतितम्। तत्र शुष्केषु, अंगानि संयुक्तानि, तेन अङ्गिराः उत्पन्नः। तस्य जन्म दृष्ट्वा अग्निः ब्रह्माणं उवाच—‘यतः बीजं मया गृहीतम्, एष द्वितीयः मम पुत्रः भवतु।’ ब्रह्मा सभापतिः प्रत्युवाच—‘तथास्तु।’ तेन अङ्गिराः अग्नेः पुत्रः इति प्रसिद्धः। पुनः, ब्रह्मा जगतां स्रष्टा, बीजं षड्वारं समर्पयामास। तत्र षट् ब्रह्माः उत्पन्नाः, यथा परम्परा कथ्यते। तेषु प्रथमः मरीचिः, रश्मिभ्यः उत्पन्नः; तस्य यज्ञे पुत्रः जातः, तेन क्रतु इति प्रसिद्धः। ‘अहम् तृतीयः’—इति अर्थेन अत्रिः अभवत्; पुलस्त्यः तीक्ष्णकेशात् उत्पन्नः, तथा स्मृतः। पुलहः दीर्घकेशात् जातः, तथा स्मृतः; वसुमान्, भूमौ स्थितः, वसुभ्यः मध्ये उत्पन्नः। वसिष्ठः इति ब्रह्मविद्भिः, ब्रह्मवादिभिः च कथ्यते; एते षड् महर्षयः ब्रह्मणः मानसपुत्राः इति प्रसिद्धाः। एते जगतां प्रजापतयः, प्रजाः वर्द्धयामासुः; तेन ब्रह्मपुत्राः सृष्टिपतयः इति कथ्यन्ते। अन्ये पितरः, तेन नाम्ना प्रसिद्धाः, एते महर्षिभिः उत्पन्नाः—सप्तऋषिगणाः, लोकप्रसिद्धाः। मरीचिप्रभृतयः, भृगुः, अङ्गिराः, पौलस्त्याः, पौलहाः, वसिष्ठाः, अत्रेयाः—एते पितृगणाः, लोकप्रसिद्धाः इति घोष्यते। एते, प्रिय, संक्षेपेण, त्रैगुण्ययुक्ताः—अपूर्वाः, दीप्ताः, प्रकाशमानाः—इति यथाविदितम्। तेषु यमः देवः राजा, दोषयुक्ताः यमैः निगृहीताः; अन्ये प्रजापतयः—तेषां नामानि शृणु। कर्दमः, कश्यपः, शेषः, विक्रान्तः, सुष्रुवः, बहुपुत्रः, कुमारः, विवस्वान्, शुचिश्रवा—एते नामानि। प्रचेताः, अरिष्टनेमिः, बहुलस्वः, प्रजापतिः—एवं च अन्ये अपि प्रजापतयः। वालखिल्याः, महर्षयः, कुशाग्रशिखात् जाताः; मनोजवाः, सर्वव्यापिनः, भूमिपतयः। भस्मात्, मलनाशकात्, वैखानसगणाः ब्रह्मर्षिष्रेष्ठाः, तपोनिष्ठाः, वेदविदः। तस्य प्रवाहात् अश्विनौ उत्पन्नौ, समरूपौ, निर्मलजन्मौ, नेत्रजौ। ज्येष्ठाः प्रजापतयः प्रवाहात् जाताः; ऋषयः रोमकूपात्, अन्ये स्वेदमलात् उत्पन्नाः। मासाः तीक्ष्णाः, पक्षाः तेषां संधयः; वर्षाः, अहोरात्राणि, पिता तीक्ष्णप्रकाशः। यत् तीक्ष्णं तत् रक्तम्, रक्तं सुवर्णम्; तत् मित्रं ज्ञेयम्, धूमः पशवः इति कथ्यते। तस्य ज्वालाः रुद्राः, तथा आदित्याः उत्पन्नाः; शुष्कात् दिव्य-मानुषप्रकाशः उत्पन्नः। ब्रह्मा ब्रह्मणः जातः, मनसः लोकस्य प्रथमः; सर्वकामधुक् इति प्रसिद्धः, तत्र कन्या उल्लेख्यते। तत्र ब्रह्मा, देवगुरुः, त्रयस्त्रिंशत् देवैः प्रसन्नः; एते प्रजापतयः सर्वप्रजाः सृजन्ति। सर्वे प्रजापतयः, तपस्विनः च, तस्य प्रसादेन, आद्ये एव, लोकान् कर्मभिः धारयन्ति। सः द्वयं वर्द्धयामास, तव तेजः वर्धयामास; देवेषु, वेदविदः, राजर्षयः च। सर्वे वेदमन्त्रनिष्ठाः, प्रजापतिसम्पन्नगुणाः; अनन्तं ब्रह्म, सत्यम्, परमं तपः भूमौ। सर्वे हि वयं तव प्रजा, भगवन्—ब्रह्मा, ब्राह्मणाः, सर्वे लोकाः, चराचराः। प्रथमं मरीचिं सृज्य, देवर्षिभिः सह, वयं प्रजाविचारं कृतवन्तः, अधुना प्रजननं इच्छामः। तस्मिन्यज्ञे, दिव्य, देवाः ऋषयः च, अस्मिन्सन्ततौ जाताः, स्वस्थानकालपतेः अभवत्। तैः तु न तानि भूतानि तद्रूपेण स्थापितानि; युगाद्यन्ते तानि प्राणिनः स्थापिताः। तदा लोकगुरुः, परं सत्यम् विचिन्त्य, उवाच—‘एवं, देवाः, विचिन्त्य, मया सृजिताः, न संशयः; एते महर्षयः पुनः तव सन्ततौ जाताः।’ तेषां, भृगुश्च प्राचीनमहात्मा, तस्य वंशं क्रमशः विस्तरेण कथयामि। भृगुः, अतुल्यः, पुण्यः, शुभा पत्नी, हिरण्यकशिपोः दिव्यकन्या, पौलोमी, पुलोमानः कन्या, प्रसिद्धा। भृगुः तया दिव्यः कवीं सुष्रुवः, वेदविदां श्रेष्ठः, देवासुरगुरुः, शुक्रः, ग्रहः, कवीपुत्रः इति प्रसूता।