वायुपुराणम्

सुमहाभोजा नाम्नि तस्य वंशे समृद्ध्या वर्धन्ते स्म, तत्र मार्तिकावला अपि प्रसिद्धाः। वृष्णेः पत्न्यौ गान्धारी च माध्री च अभवताम्। गान्धार्याः सुमित्रो नाम सखीनां प्रियः पुत्रः जातः, माध्र्याः तु युधाजित् देवमीडुषश्च पुत्रौ अभवताम्। अनमित्रः तस्य पुत्रश्चोत्तमपुरुषौ सञ्जातौ। अनमित्रस्य पुत्रो निघ्नः, तस्य च द्वौ पुत्रौ जातौ—प्रसेनः महाभाग्ययुक्तः, शक्रजित् च। शक्रजित् पूर्वं तस्य आत्मसमः सखा आसीत्। कदाचित् रजनीस्यान्ते श्रेष्ठरथी सः स्वेन रथेन नदीतीरं जलस्पर्शाय सवितुः समीपं जगाम। तत्र स एवमुपगच्छन् विवस्वान् सूर्यः तस्य पुरतः स्थितवान्। स भगवान् प्रभामण्डलसम्पन्नः अस्पष्टस्वरूपः प्रकटितः। तदा राजा तं विवस्वन्तं प्राञ्जलिः संबोधितवान्—"यथा त्वां दिवि पश्यामि, तथा त्वामिह अपि पश्यामि, भास्कर। यथा च त्वं मम पुरतः प्रभया परिवृतः स्थितः, एवं च दिवि दृश्यसे—किं भेदोऽस्ति प्रत्यक्षदर्शने तव दिव्यदर्शने च?" एवं श्रुत्वा स पूज्यः स्वकण्ठात् स्यमन्तकं मणिं निष्कास्य तस्मै राज्ञे दत्तवान्। तदा राजा तं साक्षात् रूपेण दृष्ट्वा क्षणमेकं ध्यानस्थः स्थित्वा तं रूपं पश्यति स्म। विवस्वान् यदा प्रस्थितुम् उद्यतः, तदा शक्रजित् पुनः उवाच—"यः त्वं तेजसा दीप्तः, येन लोका व्याप्ताः, स्यमन्तकं मणिं तमेव क्षणे मे दातुमर्हसि।" तदा तेजस्वी भास्करः स्यमन्तकाख्यं मणिं तस्मै दत्तवान्, राजा तं लब्ध्वा स्वनगरीं प्रविवेश। जनाः तं अनुगम्य उच्चैः शंसन्ति स्म—"एष सूर्यः स्वयम् आगच्छति!" इति। स आश्चर्यचकितान् सभ्याञ् नगरान्तः प्रविश्य राजगृहं जगाम। सः शक्रजित् स्नेहेन दिव्यं स्यमन्तकमणिं भ्रात्रे प्रसेनाय दत्तवान्। यत्र यत्र स्यमन्तकं मणिराज्ये तिष्ठति, तत्र कालेन मेघात् वृष्टिः भवति, न च रोगभयम् अस्ति। गविन्दः प्रसेनात् स्यमन्तकं प्राप्तुम् इच्छन् अपि, शक्तः सन् न तं बलात् जग्राह, नापि तं अवाप्तवान्। कदाचित् प्रसेनः स्यमन्तकेन भूषितः मृगयायां गतः, तत्र तेन मणिना सिंहेन घोरमृत्युम् आप। ततः जाम्बवान् ऋक्षराजः तं सिंहं हत्वा दिव्यं मणिं गृहित्वा स्वगुहां प्रविवेश। एतेन कर्मणा वृष्णयः आन्धकाश्च कृष्णमेव सन्दिग्धाः अभवन्, तं मणिं लोलुप्यति इति मन्यमानाः। तेषां मिथ्यापवादं सोढुं न शक्ता भगवान् शत्रुनिघ्नः वनं प्रविष्टवान्। तत्र सः प्रसेनस्य अन्वेषणाय सहयैः वनं प्रविष्टः, तस्य पादचिह्नानि अन्वगच्छत्। अन्वेषणक्लान्तः सः उत्तमबुद्धिः ऋक्षपर्वतम् अपश्यत्, विंध्याचलम् च दृष्टवान्। तत्र स्यमन्तकं न अदृश्यत, प्रसेनं तु हतम् अश्वेन सह अपश्यत्, तस्य समीपे सिंहः अपि नातिदूरे आसीत्। सिंहं च ऋक्षेण हतं दृष्ट्वा, ऋक्षपदानि अनुगम्य, यादवः ऋक्षगुहायाः मार्गं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। सः तत्र स्त्रियाः महतीं क्रन्दनध्वनिं श्रुतवान्, या जाम्बवतः पुत्रं पालयन्ती स्नेहेन तम् अवोचत्—"मा रुद, वत्स, मणये।" "सिंहेन प्रसेनः हतः, सिंहः च जाम्बवता निहतः; मा रुद, सौम्य, एष स्यमन्तकः मणिः।" इति सः उच्चैः शब्दं श्रुत्वा शीघ्रं गुहां जगाम, तत्र द्वारे प्रसेनं मृतं अपश्यत्। ततः साक्षात् गुहां प्रविश्य, भागवत् जाम्बवन्तं ऋक्षराजं उत्तमबुद्धिं दृष्टवान्। तत्र वासुदेवः जाम्बवता सह गुहायाम् एकविंशतिदिनानि बाहुभ्यां युद्धम् अकरोत्। यदा कृष्णः गुहाम् प्रविष्टः, वासुदेवेन सह, तदा द्वारवत्यां निवासिनः मन्यन्ते स्म—"कृष्णः हतः" इति। वासुदेवः बलिनं जाम्बवन्तं विजित्य तस्य कन्यां जाम्बवतीं प्रीत्या जग्राह। दिव्यतेजसा भगवता जाम्बवत् आक्रान्तः, मणिं कन्यां च जाम्बवतीं विष्वक्सेनाय बलात् दत्तवान्। स्यमन्तकं शुद्ध्यर्थं स्वस्य गृहित्वा, ऋक्षराजेन सन्धिं कृत्वा, गुहां निर्गतः। एवं मणिं गृहित्वा शुद्धो भगवान् सताम् सन्मुखे सत्राजिते तं मणिं न्यवेदयत्। मधुसूदनः जाम्बवत्यै पुनः संबोधितवान्, मिथ्यापवादात् जनार्दनः विमुक्तः अभवत्। यः एषः कृष्णे मिथ्यापवादः निवारितः इति वेत्ति, सः कदापि मिथ्यापवादं न वदेत्। सत्राजितः दशभ्यः पत्निभ्यः शतं पुत्रान् अलभत, तेषु त्रयः प्रसिद्धाः—भङ्गकारः ज्येष्ठः, वीरः, व्रतपतिश्च; सुप्रिया कनिष्ठा। ततः द्वारवती, भङ्गकारस्य सुतः, उत्तमसन्ततिः सती, त्रीन् पुत्रान् अलभत, ये सर्वे रूपशीलसम्पन्नाः आसन्। स्त्रीषु सत्यभामा उत्तमा, तपस्विन्यः व्रते स्थितिः, तां पितुः कृष्णाय दत्तवती। सः मणिः स्यमन्तकः, यं कृष्णः सत्राजिते दत्तवान्, पश्चात् भोजेन शतधन्वना हृतः।