वायुपुराणम्

सावर्णा शुभलक्षणयुक्तं पुत्रं प्रार्थयन्ती जलं स्पृष्टवती। तस्याः स्पर्शेन सा नदी मुनिरूपा जाता, स च उत्तमः सरित्प्रवाहः राज्ञः देवावृद्धस्य शुभफलदः अभवत्। तस्याः चिन्तया आकुलशरीरायाः निश्चयो जातः—नाहं तादृशं पुत्रं यः स्यात् अन्यस्याः स्त्रियाः अपि द्रष्टुम् अशक्नुवामि। तस्मात् सर्वगुणसम्पन्नः पुत्रः देवावृद्धस्य एव जातव्यः, इति निश्चिन्त्य सा आज्ञया स्वयमेव तस्य भार्या व्रतं कृत्वा अभवत्। तस्याः इच्छानुसारं तस्याः हस्तः स्वयमेव सृजितः, स्वभावः अपि यथेष्टः। ततः सा कन्याभूत्वा सावित्री परमं वाक्यं उक्तवती। राजा तां इच्छित्वा अन्वेषयामास। तया स राजा गर्भिणी कृतः, सा च दीप्तिमती महात्मना तेन सह गर्भं धारयामास। नवमे मासे सा सरित्प्रभा पुत्रं प्रसूतवती। तेन पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः जातः, यथा देवावृद्धः इच्छति स्म। तस्मिन्सन्ताने पण्डितैः ब्राह्मणैः प्राचीनानि श्लोकानि कीर्त्यन्ते। ते देवावृद्धस्य महात्मनः गुणान् गायन्ति, स यथा दूरात् शृणोति तथा सन्निकर्षे अपि पश्यति। तस्मिन्सन्ताने बभ्रुः श्रेष्ठः नराणाम्, देवावृद्धः देवैः समः, षट्सप्ततिसहस्राणि पञ्च च पञ्चाशत् पुरुषाः तस्मात् अपि अमृतत्वं प्राप्तवन्तः। स यज्वा दानशीलः वीर्यवान् ब्राह्मणप्रियः सत्यवादी प्राज्ञः कीर्तिमान् महाभाग्यवान् सात्त्वतानां रथी च आसीत्। तस्मिन्सन्ताने सुमहाभोजाः मार्तिकावलाः च अभवन्। गान्धारी च माध्री च वृष्णेः पत्न्यौ अभवताम्। गान्धार्या सुमित्रः मित्रानन्दनः जातः। माध्र्या युधाजित् पुत्रः जातः, देवमीढुषः अपि। अनमित्रः तस्य पुत्रश्च उत्तमौ नरौ आस्ताम्। अनमित्रस्य पुत्रः निघ्नः, तस्य द्वौ पुत्रौ अभवताम्—प्रसेनः महाभाग्यवान् च शक्रजित्। शक्रजित् पूर्वं सखा स्वजीवसमः आसीत्। कदाचित् निशान्ते श्रेष्ठरथी शक्रजित् स्वेन रथेन सरित्कूलं गत्वा जलस्पर्शार्थं तथा सूर्यस्य सन्निधिं प्राप्तुम् उद्यतः। तत्र स गच्छन् विवस्वान् सूर्यः तस्य पुरतः स्थितवान्। भगवाञ्छुभ्रवर्तुलधारी, रूपेण अस्पष्टः, तत्र प्रकटितः। तदा राजा विवस्वन्तं प्रेक्ष्य अवदत्—"यथा त्वां दिवि पश्यामि, तथा अद्यापि पश्यामि। यथा त्वं मम पुरतः स्थितः, तेजोवृत्तेन परिवृतः—किं भेदः अस्ति तव प्रत्यक्षदर्शने च दिव्यदर्शने च?" एवं श्रुत्वा भगवाञ्छ्रेष्ठः स्वकण्ठात् स्यामन्तकं मणिं निष्कास्य तस्मै राज्ञे दत्तवान्। ततः राजा तं मूर्तिमन्तं सूर्यं दृष्ट्वा क्षणमेकं ध्यानस्थः अभवत्। विवस्वान् गन्तुं उद्यतः सन् शक्रजित् पुनः अवदत्—"त्वं तेजोमयः, येन लोकाः व्याप्यन्ते, तस्मिन्नेव क्षणे मम स मणिर्देयः।" तदा तेजस्वी भास्करः स्यामन्तकाख्यं मणिं तस्मै दत्तवान्। राजा तम् प्राप्त्वा नगरं प्रविष्टवान्। जनाः तं अनुसृत्य ऊचुः—"एष सूर्य एव गच्छति!" इति। स विस्मयजनकं जनसमूहं प्राप्य अन्तःपुरं प्रविष्टवान्। शक्रजित् राजा स्नेहात् दिव्यं स्यामन्तकं भ्रात्रे प्रसेनाय दत्तवान्। यत्र यत्र स्यामन्तकः मणिः राज्ये तिष्ठति तत्र वृष्टिः काले भवति, व्याधिभयम् अपि नास्ति। गोविन्दः प्रसेनात् स्यामन्तकं प्राप्तुम् इच्छन् अपि, न तं बलात् जग्राह, न च तं प्राप्नोत्। कदाचित् प्रसेनः स्यामन्तकाभरणः मृगयायाम् गतः, तेन स्यामन्तककारणात् सिंहेन भीषया निहतः। ततः जाम्बवान् ऋक्षराजः तम् सिंहं हत्वा दिव्यं मणिं गृहीत्वा स्वगुहां प्रविष्टवान्। एवं कृत्वा वृष्ण्यन्धकाः कृष्णमेव सन्दिग्धवन्तः, स्यामन्तकं कामयमान इति मन्यमानाः। तेषां दुर्वचनानि असह्यः सन् महाबलः शत्रुघ्नः भगवाञ्जङ्गले विचचार। तत्र स प्रसेनस्य अन्वेषणाय वनं प्रविष्टः, तस्य पादचिह्नानि स्वजनैः सह अन्वगच्छत्। परिश्रान्तः स महात्मा ऋक्षगिरिं विन्ध्यगिरिं च दृष्टवान्। तत्र न मणिं प्राप, प्रसेनं हतं तस्याश्वेन सह दृष्टवान्। तदन्तिके सिंहः अपि प्रसेनस्य समीपे मृतः दृष्टः। स सिंहं ऋक्षेण हतं दृष्ट्वा, ऋक्षस्य पादचिह्नानि अनुसृत्य गुहाम् अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। तत्र स महान् कोलाहलः स्त्रीकृतः श्रुतः। दायिका जाम्बवत्-पुत्रं गृहीत्वा स्नेहेन अवदत्—"मा रुदः वत्स, मणये।" सिंहेन प्रसेनः हतः, सिंहं च जाम्बवान् हत्वा, "एष स्यामन्तकः मणिः, मा रुदः सौम्य।" इति। एवं स्पष्टं शब्दं कृत्वा कृष्णः शीघ्रं गुहां प्राप्तवान्। तत्र द्वारे प्रसेनं मृतं दृष्टवान्। स गुहां प्रविश्य साक्षात् ऋक्षराजं जाम्बवन्तं महाबुद्धिं दृष्टवान्। वासुदेवः तत्र जाम्बवता सह गुहायां एकविंशतिदिनानि बाहुभ्यां समरं कृतवान्। यदा कृष्णः गुहां प्रविष्टः, वासुदेवेन सह, तदा द्वारवत्यां निवृत्त्य तस्य वधं निवेदितवन्तः—"कृष्णः हतः" इति।