वायुपुराणम्

देवानायाः सुतः मधुः उत्पन्नः, यस्य जन्म ज्ञानस्य कारणं अभवत्। मधोः महान् मनुः तथा मनोः वंशः अभवत्। नन्दनः महातेजाः महापुरुवशः च अपि तस्मात् अभवत्। पुरुवसाः पुत्रात् पुरुद्वान् उत्तमः पुरुषः अभवत्। पुरुद्वानः भद्रवत्यां पुरूद्धवः अभवत्, तस्य पत्नी ऐक्षकी, तयोः पुत्रः सत्त्वः। सत्त्वात्, गुणसम्पन्नात्, सत्त्वतः कीर्तिवर्धनः पुत्रः अभवत्। एषा महात्मनः ज्यामघस्य वंशावली ज्ञायते, सः पुत्रसमृद्धः, बुद्धिमन्तं सोमं राजानं संगम्य गतः। सूतः उवाच— कौशल्या सत्त्वतवंशस्य सुन्दरं पुत्रं अभवत्—भजिनं, भजमानं, दिव्यं राजानं देवावृद्धं। अन्धकः, सहाभोजः, वृष्णिः, यदुप्रसूतः च अपि अभवत्। तेषां चतुर्वंशानां विस्तारं शृणु। भजमानस्य श्रीञ्जयेन बाह्यः अभवत्, तस्मात् बाह्यकः। श्रीञ्जयस्य द्वौ पुत्रौ, बाह्यकः तौ उभौ गृहीत्वा। तस्य द्वे भगिन्यः पत्न्यः, तयोः बहवः पुत्राः अभवत्—निमिः, पाणवः, वृष्णिः शत्रुनगरविजयी च। बाह्यकस्य बाह्यकायेषु कार्यशृञ्जय, आयुतायुत, साहस्र, शतजिद्, वामकः ब्राह्मणत्वेन प्रसिद्धाः। बाह्यकायाभगिन्यां ब्राह्मणत्वेन प्रसिद्धेषु राजा देवावृद्धः उत्तमं तपः अकरोत्। सः इच्छत्—“मम पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः भवेत्।” एवं संकल्प्य सवर्णा जलं स्पर्शयामास। तस्याः स्पर्शेन नदी ऋषिः अभवत्, सा उत्तमा नदी राज्ञः शुभा अभवत्। तस्या मनः चिन्तया आविष्टम्, सा निर्णयं प्राप्नोत्—“नाहं कञ्चन स्त्रीं पश्यामि यस्य पुत्रः एवं भवेत्।” अतः सर्वगुणसम्पन्नः पुत्रः देवावृद्धाय राज्ञे भवेत्; अतः अद्य अहं स्वयमेव तस्य पत्नी व्रते भविष्यामि। तस्याः हस्तः स्वयमेव सृष्टः, तस्याः वृत्तिः इच्छितं यथाभवत्। ततः कन्या भूत्वा सावित्री परमं वचनं उवाच; राजा तां इच्छित्वा अन्वेषयामास। सा तेन गर्भं धृतवती, तेजस्विनी, सत्त्ववती; नवमे मासे नदीदेवी पुत्रं प्रसूतवती। सा सर्वगुणसम्पन्नं पुत्रं देवावृद्धस्य इच्छानुसारं अभवत्; तस्मिन वंशे विद्वांसः ब्राह्मणाः प्राचीनानि श्लोकानि गायन्ति। महात्मनः देवावृद्धस्य गुणान् कीर्तयन्ति, यथा सः दूरात् शृणोति, तथा समीपात् अनुभवति। बभ्रुः पुरुषेषु श्रेष्ठः, देवावृद्धः देवैः समः; पञ्चषष्टिः पुरुषाः सप्तति-सहस्रं च, अमृतत्वं प्राप्तवन्तः, देवावृद्धात् अपि श्रेष्ठाः अभवत्। सः यज्ञकर्ता, दानशीलः, वीरः, ब्राह्मणभक्तः, सत्यवाक्, बुद्धिमान्, कीर्तिमान्, महाभाग्यवान्, सत्त्वतेषु महारथः अभवत्। तस्य वंशे सुमहाभोजाः, मार्तिकावलाः च अभवत्; गान्धारी, माध्री च वृष्णेः पत्न्यौ अभवत्। गान्धार्या मित्रानां प्रियः सुमित्रः पुत्रः अभवत्; माध्र्या युधाजितः तथा देवमीढुषः पुत्रौ अभवत्। अनमित्रः तस्य पुत्रः च उत्तमौ पुरुषौ अभवत्; अनमित्रस्य पुत्रः निग्नः, निग्नस्य द्वौ पुत्रौ अभवत्। प्रसैनः महाभाग्यवान्, शक्रजित् च अभवत्; शक्रजित् पूर्वं मित्रः, स्वजीवने समः अभवत्। एकदा, रात्रेः अन्ते, श्रेष्ठः सारथिः स्वेन रथेन नदीतीरे जलस्पर्शाय, सूर्यस्य समीपगमनाय गतः। तस्य गच्छतः सूर्यः विवस्वान् तस्य पुरतः स्थितः; भगवान् प्रभामण्डलयुक्तः, रूपे अस्पष्टः अभवत्। तदा राजा विवस्वन्तं संबोधयामास—“यथा त्वां आकाशे पश्यामि, हे ज्योतिसां नाथ, तथा त्वां इदानीं पश्यामि।” “यथा त्वं मम पुरतः स्थितः, तेजसा आवृतः—किम् भेदः अस्ति तव प्रत्यक्षदर्शनस्य आकाशस्थदर्शनस्य च?” एतद् श्रुत्वा भगवन् स्वकण्ठात् स्यमन्तकं मणिं अपाकृत्य, तं राज्ञे दत्तवान्। तदा राजा तं मूर्तरूपेण पश्यामास; तस्य रूपं दृष्ट्वा क्षणं ध्याने स्थितः। विवस्वन्तः निर्गमनाय उद्युक्तः, शक्रजित् पुनः उवाच—“त्वं, अग्नितेजस्वी, येन लोकाः व्याप्यन्ति—तस्मिं एव क्षणे मम तं मणिं दातुम् अर्हसि।” तेजस्वी भास्करः तं स्यमन्तकं मणिं तस्मै दत्तवान्; राजा तं प्राप्त्वा नगरं प्रविष्टः। जनाः तं अनुव्रजन्ति—“एष सूर्यः स्वयं गच्छति!” इति आश्चर्यं निर्माय, सः नगरान्तः, राजमहलम् च प्रविष्टः। राजा शक्रजित्, स्नेहेन, दिव्यं स्यमन्तकं मणिं भ्रातृ प्रसैनाय दत्तवान्। यत्र स्यमन्तकं मणिः राज्ये स्थितः, तत्र मेघात् कालानुकूलं वर्षा भवति, रोगभीः नास्ति। गोविन्दः प्रसैनात् स्यमन्तकं मणिं प्राप्तुम् इच्छत्, किन्तु समर्थः सन्, न तं हरति, न च तं प्राप्तवान्। एकदा प्रसैनः स्यमन्तकं मणिं धारयन् शिकाराय गतः, तस्य स्यमन्तकस्य कारणात् सिंहेन भयानकं मृत्युम् प्राप्तवान्। ततः जाम्बवान्, भल्लूकाधिपः, तं सिंहं हत्वा, दिव्यं मणिं गृहत्वा, स्वगुहां प्रविष्टः। तस्य कर्मणः कारणात् महान् वृष्णयः, अन्धकाः च, कृष्णं एव स्यमन्तकं मणिं इच्छतीति शङ्कां कृतवन्तः। तेषां मिथ्यापवादं न सहन्, महाबलवान् शत्रुनां संहारकर्ता, भगवान् वनं प्रविष्टः।