वायुपुराणम्

शैब्यः तपसः प्रभावेन पुत्रं विदर्भं ससर्ज। तस्य शैब्यस्य, धर्मात्मनः, विदर्भः पुत्रः जातः। विदर्भः, विद्यया समन्वितः, स्वपत्नीद्वारा द्वौ पुत्रौ अजायत—कथुं च कौशिकं च, युद्धविशारदौ, रणशौर्ये प्रसिद्धौ। पश्चात् तृतीयः पुत्रः धर्मिष्ठः लोमपादः अभवत्; लोमपादस्य पुत्रः अवस्तुराभूत्, तस्य च पुत्रः अहृतः। कौशिकस्य पुत्रः चिदिः, यस्मात् चेद्यराजानः प्रसिद्धाः; कथोः विदर्भात् कुन्तिः, कुन्तेः च कुन्तिः। कुन्तेः वीरः धृष्टः, पुरोधृष्ट इति ख्यातः, जातः; धृष्टस्य पुत्रः निर्वृतिः, धर्मात्मा, रिपुसैन्यविनाशकः। तस्य पुत्रः दशार्हः, महाबलपराक्रमी; दशार्हस्य पुत्रः व्योमाऽभूत्, यतः जीमूतः उत्पन्नः इति श्रूयते। जीमूतस्य पुत्रः विकृतिः, तस्य पुत्रः भीमरथः; भीमरथस्य पुत्रः रथवरः अभवत्। रथवरः सदा दानशीलः, धर्मनिष्ठः, सत्यप्रतिज्ञः, तस्य पुत्रः नवरथः, नवरथात् दशरथः। दशरथात् एकादशरथः, तस्य पुत्रः शकुनिः; शकुनेः करम्भकः धनुर्धरः, ततः देवरतः अभवत्। देवरतः, राजर्षिः, देवक्षत्रः इति जातः; देवक्षत्रस्य पुत्रः देवनाः, क्षत्रवंशस्य हर्षः। देवनात् मधुः जातः, ज्ञानहेतोः; मधोः महाबलः मनुः, मनोः च वंशः। नन्दनः, महातेजाः, महापुरुवशः अपि अभवन्; पुरुवशसः पुत्रात् पुरुष्रेष्ठः पुरुद्वान्। पुरुद्वानः भद्रावत्यां पुरूद्वहमजनयत्; तस्य भार्या ऐक्षकी, पुत्रः सत्त्वः; सत्त्वात्, सत्त्वगुणसमन्वितात्, सत्त्वतः कीर्तिवर्धकः सत्त्वतः अभवत्। एवं महात्मनः ज्यामघस्य वंशः ज्ञात्वा, सः पुत्रपौत्रसमृद्धः, प्राज्ञराज्ञा सोमेन सह योगमवाप्तवान्। ततः सूतः उवाच—कौशल्या सत्त्वतवंशे सुन्दरं पुत्रं अजायत—भजिनं, भजमानं, दिव्यं राजानं देवावृद्धं। अन्धकः, सहाभोजः, वृष्णिः, यदुनन्दनश्च तत्र जाताः; तेषां चतुष्टयं विस्तरेण शृणु। भजमानस्य श्रञ्जयेन बाह्यः पुत्रः जातः, तस्मात् बाह्यकः; श्रञ्जयस्य द्वौ पुत्रौ, बाह्यकः तौ गृह्णाति स्म। तस्य द्वे भगिन्यौ भार्ये, ताभ्यां बहवः पुत्राः जाताः—निमिः, पणवः, वृष्णिः च शत्रुनिग्रहणकृत्। ये कार्यशृञ्जये बाहीये ब्राह्मणाः अभवन्, तेषां आयुतायुतः, साहस्रः, शतजित्, वामकः च। तत्र कार्याभगिन्यां ये ब्राह्मणाः अभवन्, तेषु राजा देवावृद्धः परमं तपः अकरोत्। स इच्छति स्म—मम पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः भवेत् इति। सावर्या तेन भावेन जलं स्पृष्टवती। तस्या स्पर्शेन नदी मुनिरभवत्, सा उत्तमा नदी राज्ञः शुभा जाता। तस्या देहः चिन्तया आविष्टः, सा निश्चितवती—नाहं कन्यां पश्यामि या एतादृशं पुत्रं जनयेत्। अतः सर्वगुणसम्पन्नः पुत्रः देवावृद्धाय राज्ञे जायेत; तस्मात् अद्याहं स्वयमेव व्रते तस्य भार्या भविष्यामि। तस्या स्वहस्तः निर्मितः, स्वभावः च यथैष्ठम्। ततः कन्याभूता सावित्री परमं वाक्यमुवाच; राजा तां इच्छति स्म, तां च प्रार्थयत। सापि तेन गर्भं धारयामास, तेजस्विनी, महात्मना; नवमे मासे नदीदेवी पुत्रं प्रसूतवती। सा पुत्रं सर्वगुणसम्पन्नं अजायत, यथाकामं देवावृद्धस्य; तस्मिन्वंश्ये पण्डितब्राह्मणाः प्राचीना श्लोकान् गायन्ति। महात्मनः देवावृद्धस्य गुणान् गायन्ति, स यथा दूरात् शृणोति, तथा समीपात् अपि पश्यति। बभ्रुः नरश्रेष्ठः, देवावृद्धः देवसमः; पञ्चषष्टिः पुरुषाः, सप्ततिसहस्राणि च, तं देवावृद्धं अपि अतिक्रान्ताः अमृतत्वं प्राप्ताः। स यज्वा, दानशीलः, पराक्रमी, ब्राह्मणपूजकः, सत्यवादी, प्राज्ञः, कीर्तिमान्, महाभाग्यवान्, सत्त्वतश्रेष्ठः महारथः। तस्मिन्वंशे सुमहाभोजाः, मार्तिकावलाः च समृद्धाः; गान्धारी, माद्री च वृष्णेः भार्ये अभवताम्। गान्धार्या सुमित्रः जातः, मित्रानन्दः; माद्र्याः युधाजित्, देवमीडुषश्च। अनमित्रः तस्य पुत्रः उत्तमः, अनमित्रस्य पुत्रः निघ्नः, निघ्नस्य द्वौ पुत्रौ—प्रसेनः महाभाग्यवान्, शक्रजित् च; शक्रजित् पूर्वं सखा, आत्मतुल्यः। कदाचित्, रजनीक्षये, श्रेष्ठः सारथिः रथेन, नदीतीरे जलस्पर्शाय, सूर्याभिगमाय च गतः। तत्रागच्छन्तं विवस्वान् सूर्यः प्रत्यक्षं तिष्ठति स्म; प्रभायुक्तः प्रभुर्देवः, रूपेऽस्पष्टः अभवत्। तदा राजा विवस्वन्तं प्रत्युवाच—'यथा त्वां दिवि पश्यामि, प्रभाकर, तथा अद्यापि पश्यामि।' 'यथा च त्वं मयि प्रतिष्ठितः तेजसा परिवृतः—किं भेदः अस्ति प्रत्यक्षदर्शने त्वयि, दिव्यदर्शने च?' एतच्छ्रुत्वा, भगवाँस्तस्य स्वकण्ठात् स्यमन्तकं मणिं अपाकृत्य, राज्ञे दत्तवान्। ततः राजा साक्षात् रूपेण तं पश्यति स्म; तं रूपं दृष्ट्वा, स क्षणं ध्याने स्थितः।