वायुपुराणम्

पुरातने काले कम्बलबर्‍हि: पुत्रं रुक्मकवचं प्राज्ञं लब्धवान्। स रुक्मकवचो युधि कवचिनः शरै: तीक्ष्णैः निहत्य महदायत्तं सम्पद्य परमां श्रीम् अवाप। अश्वमेधयज्ञस्य कीर्त्या प्रसिद्धः सः विप्रेभ्यः धनानि दत्तवान्। तस्मात् राजा रुक्मकवचात्, वीरघ्नान् परित्यज्य, पञ्च पुत्राः जाताः, ये महाबलपराक्रमसम्पन्नाः आसन्। तेषां नामानि—रुक्मेषु:, पृथुरुक्म:, ज्यामघः, परिघः, हरि च। पितृवचनात् परिघं च हरिं च सः विदेहे प्रतिष्ठापयामास। ब्रह्मेषु: पृथुरुक्मेण सह राजा अभवत्। ज्यामघः तु राज्यं परित्यज्य तपोवनं प्रविश्य तत्र वसन्। सः भीषणवनान्तरे शान्तचित्तः, ब्राह्मणोपदिष्टः, धनुः गृहीत्वा, रथं ध्वजं च समादाय, मध्यदेशं प्रति जगाम। एकाकी नर्मदातटे, मेकलाख्ये देशे, ऋक्षवन्तं पर्वतं गत्वा शुक्तिमन्तं प्रविवेश। अस्य ज्यामघस्य भार्या शैभ्या नाम, अतिबलशालिनी आसित्। राजा अपुत्रः सन् अन्यां पत्नीं न नीतवान्। युद्धे विजयं प्राप्य, कन्यां प्राप्तवान्। तां पत्नीं प्रति उवाच—“एषा अस्माकं स्नुषा।” शैभ्या प्रत्युवाच—“तथास्तु, स्नुषा भवतु। यस्तव पुत्रः भविष्यति, तस्य भार्या एषा स्यात्।” ततः शैभ्या घोरतपसा पुत्रं विदर्भं सुषुवे। सा धर्मपत्नी समृद्धा सती तस्मै पुत्रं अददात्। विदर्भः द्वौ पुत्रौ अजनि—क्रथुं कौशिकं च, स्नुषायाः द्वारा, युद्धविशारदौ, कीर्तिमन्तौ। पश्चात् तृतीयः पुत्रः धर्मात्मा लोमपादः जातः। लोमपादस्य पुत्रः अवस्तुरः, तस्य पुत्रः आहृतः। कौशिकस्य पुत्रः चिदिः, तस्मात् चेद्याः राजानः प्रसिद्धाः। क्रथोः च विदर्भात् कुन्तिः, कुन्तेः पुत्रः अपि कुन्तिः। कुन्तेः वीरः धृष्टः, सः पुरोधृष्ट इति विख्यातः। धृष्टस्य पुत्रः निर्वृति: धर्मात्मा, शत्रुसैन्यविनाशकः। तस्य पुत्रः दशार्हः, महाबलपराक्रमी। दशार्हस्य पुत्रः व्योम, तस्मात् जीमूतः अभवत्। जीमूतस्य पुत्रः विकृतिः, विकृतेः पुत्रः भीमरथः। भीमरथस्य पुत्रः रथवरः। रथवरः सदा दानशीलः, धर्मनिष्ठः, सत्यधृतिः। तस्य पुत्रः नवरथः, तस्मात् दशरथः। दशरथात् एकादशरथः, तस्य पुत्रः शकुनिः। शकुनेः करम्भकः धनुर्धरः, तस्मात् देवरतः। देवरतः राजा देवक्षत्रः अभवत्। देवक्षत्रस्य पुत्रः देवनाः, क्षत्रवंशस्य हर्षवर्धनः। देवनात् मधुः, सः विद्यायै जातः। मधोः महाबलः मनुः, तस्मात् मनुवंशः अपि प्रवृत्तः। नन्दनः महातेजाः, महापुरुवशः च जातौ। पुरुवसः पुत्रात् पुरुद्वान्, सः नरश्रेष्ठः। पुरुद्वानात् भद्रावत्यां पुरूद्वहः जातः। तस्य पत्नी ऐक्षकी, तयोः पुत्रः सत्त्वः। सत्त्वात् सत्त्वगुणसम्पन्नात् सत्त्वतः कीर्तिवर्धकः सत्त्वतः जातः। एवं महात्मनः ज्यामघस्य वंशः विज्ञेयः। सः पुत्रपौत्रसमृद्धः, प्राज्ञराजसौम्येन सह ऐक्यं गतवान्। सूत उवाच—कौशल्या नाम्न्याः सत्त्वतवंशे पुत्रः जातः, सौन्दर्यसम्पन्नः—भजिनः, भजमानः, दिव्यः राजा देवावृद्धः। अन्धकः, सहाभोजः, वृष्णिः, यदुनन्दनः अपि जाताः। तेषां चतुर्णां वंशान् विस्तारतः शृणु। भजमानस्य श्रिञ्जयेन बाह्यः जातः, तस्मात् बाह्यकः। श्रिञ्जयस्य द्वौ पुत्रौ, बाह्यकः तौ उभौ स्वीकृतवान्। तस्य द्वे भगिन्यौ भार्ये, ताभ्यां बहवः पुत्राः अभवन्—निमिः, पणवः, वृष्णिः च शत्रुनिग्रहणकृत्। ये कार्यश्रिञ्जये बहिर्जाताः ब्राह्मणत्वेन प्रसिद्धाः—कार्याभगिनी, अयुतायुतः, साहस्रः, शतजित्, वामकः। तेषु बहिर्जातेषु ब्राह्मणेषु, राजा देवावृद्धः उत्तमं तपः आचरन्। सः इच्छामास—“मम पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः भूयात्।” एवं सवर्णा जलं स्पृष्ट्वा आत्मानं संयोजयामास। तस्याः स्पर्शतः नदी मुनिः अभवत्, सा उत्तमा नदी राज्ञः शुभा अभवत्। सा मनसा सम्पूर्णा, निश्चित्य, “नाहं तादृशीं स्त्रीं पश्यामि, यस्याः पुत्रः एवं स्यात्।” इति। तस्मात् देवावृद्धराज्ञः सर्वगुणसम्पन्नः पुत्रः जातव्यः। अतः अद्य अहं स्वयं व्रते तस्य पत्नी भविष्यामि। सा आत्मनः हस्तं निर्माय, स्वेच्छया स्थितवती। ततः कन्यारूपिणी सावित्री परमं वचनं उक्तवती। राजा तां इच्छित्वा प्रार्थयामास। सैव तेन सह गर्भं धारयामास, तेजस्विनी, महात्मा। नवमे मासे नदीदेवी पुत्रं प्रसूतवती। सा सर्वगुणसम्पन्नं पुत्रं प्रसूतवती, यथा देवावृद्धः इच्छितवान्। तस्मिन् वंशे पण्डितैः ब्राह्मणैः प्राचीनानि श्लोकानि गायन्ति। ते देवावृद्धमहात्मनः गुणान् पठन्ति—यथा दूरात् शृणोति, तथा समीपात् अपि जानाति। बभ्रुः नरश्रेष्ठः, देवावृद्धः देवसमः। पञ्चषष्टिः पुरुषाः, सप्ततिसहस्राणि च, ये अमृतत्वं प्राप्तवन्तः, ते अपि देवावृद्धं अतिक्रान्तवन्तः। सः यज्वा, दानशीलः, वीरः, विप्रप्रियः, सत्यवादी, प्राज्ञः, कीर्तिमान्, महाभाग्यवान्, सत्त्वतसारथिषु महाबलः।