वायुपुराणम्

कृष्णस्य वंशे प्रसिद्धः क्रोष्ट्रुः पुत्रं व्रजिनीवतं नाम महानुभावं लेभे। स्वाहि-स्वाहोवकुलयोः श्रेष्ठतमं यः वाञ्छति, स व्रजिनीवतं प्रार्थयति। स्वाहा तु पुत्रं राजानं रशादुं जनयामास, स दानानां श्रेष्ठः, घृतसम्भूतस्य रशादोः श्रेष्ठपुत्रं य इच्छेत्, तम् एव अन्विष्यति। स राजर्षिः महायज्ञैः, विविधैः, दानसमृद्धैः अभिषिक्तः आसीत्; तस्य पुत्रः चित्ररथः कर्मभिः विशिष्टः बभूव। चित्ररथः वीर्यशाली, बहुविधदक्षिणायुक्तैः यज्ञैः धर्ममाचरन्; तत्र शशबिन्दुः राजर्षिषु आचार्येण प्रसिद्धः अभवत्। स शशबिन्दुः सार्वभौमः, महाबलपराक्रमसम्पन्नः, बहुपुत्रवान् च आसीत्। तस्मिन् विषये प्राचीनाः ऋषयः एतां पौराणिकीं गाथां जगुः—शशबिन्दोः शतं पुत्राणाम्, सर्वे बुद्धिमन्तः, बहुधनतेजस्विनः च। तेषां षट् प्रमुखाः, महाबलपराक्रमीणः—पृथुषाट्कः, पृथुश्रवाः, पृथुयशाः, पृथुधर्मा, पृथुंजयः, पृथुकीर्तिः, पृथुन्दातः च शशिबिन्दुषु राजानः अभवन्। प्राचीनशास्त्रेषु श्रूयते, पार्थश्रवसः विना, अन्तरः नाम यज्ञसम्भवः पुत्रः आसन्। उशना धर्मात्मा, पृथिवीं प्राप्य, शतमश्वमेधयज्ञान् अकरोत्, उत्तमान् पुण्यांश्च। तस्य पुत्रः मरुत्तः, राजर्षिषु प्रसिद्धः; मरुत्तस्य वीरः कंबलबरिः स्मृतः। कंबलबरिहः पुत्रं रुkmakavacam्, बुद्धिमन्तं, अलभत्; स प्राचीनकाले युद्धे कवचिनः हत्वा, तीक्ष्णैः शरैः धनं जित्वा, अश्वमेधयज्ञप्रसिद्धः, विप्रेषु वित्तं दत्तवान्। रुक्मकवचात्, वीरघ्नात् निवृत्ते, पञ्च पुत्राः जाताः—रुक्मेषुः, पृथुरुक्मः, ज्यामघः, परिघः, हरिः च। पिता परिघं हरिं च विदेहे न्यवेशयत्। ब्रह्मेषुः पृथुरुक्मसमर्थितः राजा बभूव; ज्यामघः तु राज्यं परित्यज्य, तपोवनं प्रविश्य तत्र वसन्। स घोरवनान्ते प्रशान्तः, ब्राह्मणोपदिष्टः, धनुः गृहीत्वा, रथध्वजयुक्तः, मध्यदेशं जगाम। एकाकी नर्मदातटे, मेकलादेशे, ऋक्षवन्तं पर्वतं गत्वा, शुक्तिमन्तं प्रविश्य स्थितवान्। तस्य ज्यामघस्य पत्नी शैभ्या नाम, अतिबलवती आसीत्; राजा पुत्रहीनः सन्, अन्यां पत्नीं न गृहीतवान्। स युद्धे विजयमासाद्य, कन्यां प्राप्तवान्; तां पत्नीं प्रति उवाच—"अस्या वधूः अस्माकं।" शैभ्या प्रत्युवाच—"एवं अस्तु, वधूः भवतु; यः पुत्रः तव जायेत, तस्य भार्या एषा भवतु।" तस्य तपसा शैभ्या पुत्रं विदर्भं जनयामास; सा धर्मवती शैभ्या, प्रसूता, तं पुत्रं अलभत्। विदर्भः विद्वान्, वध्वा द्वौ पुत्रौ क्रथुं कौशिकं च उत्पादयामास, युद्धविशारदौ, कीर्तिमन्तौ। ततो लोमपदः तृतीयः पुत्रः, धर्मात्मा, जातः; लोमपदस्य अवस्तुरः, तस्य च अहृतः पुत्रः। कौशिकस्य पुत्रः चिदिः, यस्मात् चेद्याः राजानः प्रसिद्धाः; क्रथोः विदर्भाज्जातः कुन्तिः, तस्यापि कुन्तिः पुत्रः। कुन्तेः पुत्रः वीरः धृष्टः, पुरोधृष्टः इति ख्यातः; धृष्टस्य पुत्रः निर्वृतिः, धर्मात्मा, शत्रुगणघातकः। तस्य पुत्रः दशार्हः, महाबलपराक्रमवान्; दशार्हस्य पुत्रः व्योमः, तस्मात् जीमूतः उत्पन्नः। जीमूतस्य विकृतिः, तस्य पुत्रः भीमरथः; भीमरथस्य पुत्रः रथवरः अभवत्। रथवरः सदा दानशीलः, धर्मनिष्ठः, सत्यधृतिः च; तस्य पुत्रः नवरथः, तस्मात् दशरथः। तस्मात् एकादशरथः, तस्य पुत्रः शकुनिः; तस्मात् धनुर्धरः करम्भकः, ततो देवरतः। देवरतः तेजस्वी राजा, देवक्षत्रः इत्यपि ख्यातः; देवक्षत्रस्य पुत्रः देवनाः, क्षत्रकुलस्य हर्षवर्धनः। देवनात् मधुः जातः, ज्ञानायैव तस्य जन्म; मधोः महाबलः मनुः, तस्य च वंशः। नन्दनः, महापुरुवशः च तत्र जातौ; पुरुवसः पुत्रात् पुरुष्रेष्ठः पुरुद्वान् अभवत्। पुरुद्वानतः भद्रावत्यां पुरूद्वहः जातः; तस्य पत्नी ऐक्षकी, पुत्रः सत्त्वः; सत्त्वात्, गुणसम्पन्नात्, सात्मतः, यशोवर्धनः, जातः। एवं ज्यामघस्य महात्मनः वंशः ज्ञेयः; स पुत्रपौत्रसमृद्धः, विद्वांसं सोमराजानं समागमत्। सूत उवाच—कौशल्या नामिनी सत्त्वतनयस्य पुत्रं जनयामास—भजिनं, भजमानं, दिव्यं देवावृद्धं राजानं। अन्धकः, सहाभोजः, वृष्णिः, यदुवंशजः च तत्र जाताः; तेषां चतुर्वंशं विस्तारतः शृणु। भजमानस्य श्रुञ्जयात् बाह्यः, तस्मात् बाह्यकः जातः; श्रुञ्जयस्य द्वौ पुत्रौ, बाह्यकः तौ उभौ स्वीकृतवान्। तस्य द्वे भगिन्यौ भार्ये, ताभ्यां बहवः पुत्राः जाताः—निमिः, पणवः, वृष्णिः च शत्रुनिग्राही। ये कार्यश्रुञ्जयस्य बहिर्जाताः ब्राह्मणत्वेन प्रसिद्धाः—अयुतायुतः, साहस्रः, शतजित्, वामकः च। बाह्याभगिन्यां बहिर्जातेषु ब्राह्मणेषु तु, राजा देवावृद्धः परमं तपः अकरोत्। एवं महात्मनाम् एतेषां राजर्षीणां पुण्यकर्मणां वंशः प्रवृत्तः, यः धर्मे, यशसि, कीर्तौ च नित्यं प्रतिष्ठितः।