वायुपुराणम्

सूर्यः उवाच— "हे दानानां श्रेष्ठ, सर्वाणि स्थावराणि मम भोज्यरूपेण ददातु। तेनैव अहं तृप्तिं प्राप्स्यामि, अन्यथा न। हे नृपते, अन्येन न तुष्यामि।" राजा उवाच— "मनुष्यस्य शक्त्या सर्वेषां स्थावराणां दाहः न शक्यः। हे दहनेषु श्रेष्ठ, केवलं त्वां नमामि।" सूर्यः पुनरुवाच— "त्वयि संतुष्टोऽस्मि। त्वं बाणान् क्षिप—ये सर्वथा अमोघाः, रम्याः च। मम तेजसा युक्ताः ते विमुक्ताः सन्तः दीप्तिं प्राप्स्यन्ति।" "मम आदेशेन तव तेजसा मेघसमुद्रः शोष्यते। अहं तं शुष्कं करिष्यामि, भस्मसात् च, एवमस्तु। अहं त्वया तुष्टः अस्मि, हे नृपते।" ततः सूर्यः अर्जुनाय बाणान् दत्तवान्। स तान् प्राप्य, सर्वाणि स्थावराणि विनाशयामास। ततः मुनिवनानि, ग्रामाः, गोपालवासाः, नगराणि, रम्याणि देवायतनानि, वनानि, उपवनानि च सर्वाणि दग्धानि। एवं पूर्वदिशि आरभ्य सूर्यस्य प्रदक्षिणं कृत्वा, पृथिवी सूर्यतेजसा दग्धा, वृक्षतृणरहिताभूत्। तस्मिन्नेव काले, महर्षिः कश्चन, दशसहस्रवर्षाणि जलाश्रयी, जलं शरणं गतः। तस्य व्रतसंपूर्णे, स महातपाः, तपसा दीप्तिमान्, उदतिष्ठत्। अर्जुनेन तस्याश्रमं दग्धं दृष्ट्वा, स कोपात् राजर्षिं शशाप, यथा मया पूर्वं कथितम्। सूतः उवाच— शृणु राजर्षेः पावनं वंशप्रवृत्तिं, या क्रोष्ट्रोः अभवत्, यस्य वंशे वृष्णिः वृष्णीनां श्रेष्ठः जातः। क्रोष्ट्रुः अपि महायशाः वर्जिनीवत् नाम पुत्रं लेभे। ये स्वाह्याः स्वाहोवा श्रेष्ठं इच्छन्ति, ते वर्जिनीवतं प्रार्थयन्ते। स्वाहायाः अपि पुत्रः अभवत्—राजा रशादुः, दानप्रियः। ये रशादोः श्रेष्ठं पुत्रं इच्छन्ति, स घृतसम्भवः। स महायज्ञैः, नानाविधैः, दानसम्पन्नैः दीक्षितः। तस्य पुत्रः चित्ररथः कर्मभिः विशिष्टः। चित्ररथः अपि महाबलः, बहुदक्षिणैः यज्ञैः कीर्तिम् अलभत। तस्मात् शशबिन्दुः राजर्षिषु धर्मेण विख्यातः। स शशबिन्दुः चक्रवर्ती, महाबलः, महाप्रतापी, बहुपुत्रवान्। तस्मिन्सम्बन्धे पूर्वे मुनयः श्लोकं गातवन्तः। शशबिन्दोः शतं पुत्राः आसन्, सर्वे ज्ञानीनः, धनसम्पन्नाः, तेजस्विनः। तेषु षट् प्रमुखाः, महाबलपराक्रमाः—पृथुषाट्कः, पृथुश्रवाः, पृथुयशाः, पृथुधर्मा, पृथुञ्जयः, पृथुकीर्तिः, पृथुन्दातः च। ते राजर्षयः शशिबिन्दवः अभवन्। प्राचीनशास्त्रेषु, पार्थश्रवाः विना, अन्तरः यज्ञसम्भवः इति कथ्यते। उशना धर्मात्मा, एषां पृथिवीं प्राप्य, शतं अश्वमेधयज्ञान् अकरोत्, उत्तमं पुण्यं च। तस्य पुत्रः मरुत्तः, राजर्षिषु प्रसिद्धः। तस्मात् वीर्यवान् कंबलवर्हिः अभवत्। कंबलवर्हेः पुत्रः ऋुक्मकवचः, बुद्धिमान्। स प्राचीनकाले कवचीन् संग्रामे जग्धवान्। तीक्ष्णैः बाणैः स धनुर्धरः परमं धनं प्राप्य, अश्वमेधयज्ञैः कीर्तिं प्राप्य, विप्रेभ्यः दानं दत्तवान्। ऋुक्मकवचात्, वीरघ्नान् परित्यज्य, पञ्च पुत्राः अभवन्—महाबलपराक्रमवन्तः। ऋुक्मेषुः, पृथुरुक्मः, ज्यामघः, परिघः, हरिः च। तेषां पितुः आज्ञया परिघः च हरिः च विदेहे स्थापितौ। ब्रह्मेषुः राजा अभवत्, पृथुरुक्मेण सह। ज्यामघः राज्यं परित्यज्य, तपोवनं गतः। स विपिने भीषणे शान्तः, ब्राह्मणेन उपदिष्टः, धनुर्गृह्य, रथध्वजं च, मध्यदेशं गतः। एकाकी नर्मदातटे, मेकलादेशे, ॠक्षवन्तं पर्वतं गत्वा, शुक्तिमानं प्रविष्टवान्। ज्यामघस्य पत्नी शैब्या, अतिबलवती। स राजा पुत्राभावात् अन्यां न पत्नीं न गृहीतवान्। संग्रामे विजयं प्राप्य, कन्यां लब्धवान्। स राजा भार्यां प्रोवाच—"एषा अस्माकं स्नुषा।" सा चोवाच—"एवं स्यात्, स्नुषा भवतु। यस्य पुत्रः भविष्यति, स्याः तस्य भार्या।" ततः शैब्या तपसा पुत्रं विदर्भं जनयामास। सा पुण्यवती शैब्या, परिपक्वा सती, पुत्रं अदधात्। विदर्भः च विदुषा, स्नुषायाम्, द्वौ पुत्रौ क्रथुं कौशिकं च जनयामास, युद्धे प्रख्यातौ। अनन्तरं तृतीयः पुत्रः धर्मात्मा लोमपादः जातः। तस्य पुत्रः अवस्तुरः, तस्य च अहृतः। कौशिकस्य पुत्रः चिदिः, येषां वंशे चेद्याः राजानः। क्रथोः पुत्रः विदर्भाज्जातः कुन्तिः, तस्य पुत्रः अपि कुन्तिः। कुन्तेः पुत्रः वीर्यवान् धृष्टः, यः पुरोधृष्टः इति प्रसिद्धः। तस्य पुत्रः निर्वृति, धर्मात्मा, शत्रुनाशकः। तस्य पुत्रः दशार्हः, महाबलः, महाप्रतापी। दशार्हस्य पुत्रः व्योमः, यस्य वंशे जीमूतः जातः इति स्मृतिः। जीमूतस्य पुत्रः विकृतिः, तस्य पुत्रः भीमरथः। भीमरथस्य पुत्रः रथवरः अभवत्। रथवरः सदा दानशीलः, धर्मनिष्ठः, सत्यधृतिः। तस्य पुत्रः नवरथः, तस्मात् दशरथः। तस्मात् एकादशरथः, तस्य पुत्रः शकुनिः। तस्मात् करम्भकः धनुर्धरः, ततः देवरातः। देवरातात् देवक्षत्रः, स राजा कीर्तिमान्। देवक्षत्रस्य पुत्रः देवनाः, क्षत्रवंशस्य आनन्दः इति प्रसिद्धः। एवं सूर्यस्य कृपया अर्जुनः स्थावराणि दग्धवान्, ततो मुनिशापः जातः, तस्मात् राजर्षेः वंशः क्रमेण प्रवृत्तः, यथा श्रुतम्।