वायुपुराणम्

स एव शतपुत्रः तालेवङ्घः अभवत्, येषां हयःयश्रेष्ठानां मध्ये पञ्च कुलानि प्रख्यातानि अभवन्। तानि हि वीरहोत्राः, अनन्तसंख्या: भोजाः, आवर्ताः, शूराः तुण्डिकेराः, तथैव तालेवङ्घाः इति। वीरहोत्रस्य पुत्रः अनन्तः नाम राजा अभवत्; तस्य पुत्रः दुर्जयः, प्रतापी च शत्रुभयङ्करः। स राजा अक्षयधनधारी, स्वबलात् महान् प्रजापालकः आसीत्। यः कश्चन अत्र धीमतः कार्तवीर्यस्य जन्म आख्यायति, तस्य कदापि धनहानिः न भवति; यच्च नष्टं, तत् पुनः प्राप्नोति। अस्मिन्नेव लोके सः धनवान् भवति, धर्मश्च तस्य वर्धते; यथा त्वष्टा दाता च, तथैव स्वर्गे सः पूज्यते। अथ ऋषयः ऊचुः—कस्मात् कारणात् कार्तवीर्यस्य प्रभावेन एष लोकः, महात्मनां निवासभूमिः, दग्धः? तन्मे वद, पृच्छामः। अस्माकं श्रुतम्—एष राजर्षिः प्रजापालकः आसीत्; कथं सः, पालकः सन्, तं पुण्यवनं विनाशयामास? सूतः उवाच—सूर्यः ब्राह्मणरूपेण कार्तवीर्यं समुपेत्य तृप्तिं कामयमानः अन्नं याचितवान्—"अहं सूर्यः, न संशयः।" राजा उवाच—"भगवन्, ब्रूहि, हे सूर्य, केन दानेन तृप्तिं यास्यसि? किं भोजनं ददामि? वद, दास्यामि।" सूर्यः उवाच—"अचलानि सर्वाणि मे भोजनार्थं देहि, दानश्रेष्ठ; तेन तुष्टो भविष्यामि, नान्यथा, राजन्।" राजा उवाच—"मानुषशक्त्या अचलानि सर्वाणि दग्धुं न शक्यन्ते; दाहश्रेष्ठ, त्वां एव नमामि।" सूर्यः उवाच—"त्वया अहं तुष्टः; निष्कलङ्काणि, सर्वथा रमणीयानि बाणान् सृज। ते मम तेजसा दग्ध्वा प्रज्वलिष्यन्ति। मम आज्ञया तव तेजसा मेघसमुद्रः शोष्यते; तम् अहं शोषयिष्यामि, भस्मीकरीष्यामि—एवं तुष्टोऽस्मि, राजन्।" ततः सूर्यः अर्जुनाय बाणान् दत्तवान्; तान् प्राप्य सः सर्वाणि अचलानि विनाशयामास। तदा तपोवनानि, ग्रामाः, गोपालकस्थानानि, नगराणि, रम्याणि पुण्यवनानि, काननानि, उपवनानि च दग्धानि। एवं पूर्वतः आरभ्य सूर्यं परितः भूमिः सूर्यतेजसा दग्धा—वृक्षतृणरहिताभवत्। तस्मिन्नेव समये महर्षिः कश्चन, दशसहस्रवर्षाणि वारिणि स्थित्वा, जलाश्रयः आसीत्। तस्य व्रते समाप्ते, तपसा दीप्तः स महातपाः उदतिष्ठत्; तेन स्वं आश्रमं अर्जुनेन दग्धं दृष्ट्वा, कोपात् तं राजर्षिं शशाप, यथाऽहं पूर्वं वृतान्तं कथितवान्। शृणुत राजर्षेः पुण्यवंशानुक्रमं, यः क्रोष्ट्रोत्पन्नः, यस्य वंशे वृष्णिः वृष्णिकुलश्रेष्ठः अजायत। क्रोष्ट्रुः पुत्रं व्रजिनीवतं महाकीर्तिं अलभत; ये स्वाहि-स्वाहोवन्तः श्रेष्ठं वाञ्छन्ति, ते व्रजिनीवतं इच्छन्ति। स्वाहायाः पुत्रः राजा रशादुः, दानश्रेष्ठः, अजायत; ये रशादोः सुतं घृतसम्भूतं श्रेष्ठं वाञ्छन्ति, तं सन्दधते। सः महायज्ञैः, नानाविधैः, दानसम्पन्नैः अभिषिक्तः; तस्य पुत्रः चित्ररथः असाधारणकर्मा अभवत्। चित्ररथः शूरः, बहुदक्षिणैः यज्ञैः यजमानः, शशबिन्दुः राजर्षिषु आचार्यः कीर्तिमान् अभवत्। सः सार्वभौमः, महाबलः, वीर्यवान्, बहुपुत्रः; तस्मिन्संबन्धे प्राचीनैः कविभिः एषः श्लोकः गीयते। शशबिन्दोः शतपुत्राः, सर्वे ज्ञानीनः, यथोचितधनतेजसः। तेषु षट् प्रमुखाः, महाबलपराक्रमाः—पृथुषाट्कः, पृथुश्रवाः, पृथुयशाः, पृथुधर्मा, पृथुञ्जयः। पृथुकीर्तिः च पृथुन्दातः च शशिबिन्दुषु राजानः; पुराणेषु पाठ्यते, पार्थश्रवसः विना, यज्ञसम्भूतः अन्तरः पुत्रः अभवत्। उशना, धर्मात्मा, पृथिवीं लब्ध्वा, शताश्वमेधयज्ञैः श्रेष्ठैः धर्मिष्ठः अभवत्। तस्य पुत्रः मरुत्तः, राजर्षिषु प्रख्यातः; वीर्यवान् कम्बलबर्हिः मरुत्तस्य सुतः स्मृतः। कम्बलबर्हेः पुत्रः ऋक्मकवचः, बुद्धिमान्; स प्राचीनकाले कवचीन् युद्धे जघान। तीक्ष्णैः बाणैः धनुर्धरः परमं धनं अलभत्; अश्वमेधयज्ञसम्पन्नः, विप्रेभ्यः द्रव्यदायकः अभवत्। राज्ञः ऋक्मकवचस्य, वीरघातात् निवृत्तस्य, पञ्च पुत्राः जाताः, महाबलपराक्रमाः। ऋक्मेषुः, पृथुरुक्मः, ज्यामघः, परिघः, हरिः; तेषां पिता परिघं च हरिं च विदेहे स्थापयामास। ब्रह्मेषुः राजाऽभवत्, पृथुरुक्मसमर्थितः; ज्यामघः राज्यं परित्यज्य तपोवनं प्रविवेश। घोरवने प्रशान्तः, ब्राह्मणेन उपदिष्टः, सः धनुः गृहित्वा रथध्वजवान् मध्ये देशे गतवान्। एकाकी नर्मदातटे, मेकलादेशे, ऋक्षवन्तं पर्वतम् अगच्छत्, ततः शुक्तिमान् प्रविवेश। ज्यामघस्य पत्नी शैभ्या, अतिबलवती; स राजा पुत्रहीनः अपि, अन्यां पत्नीं न स्वीकृतवान्। स युद्धे विजयं प्राप्य, कन्यां लब्धवान्; तदा पत्नीं संबोध्य उवाच—"एषा वधूः अस्माकं।" सा चोवाच—"एवं भूयात्, वधूः भवतु; यः पुत्रः त्वत्तः जायते, स्याऽस्याः पतिः।