वायुपुराणम्

कृतवीर्यस्य तस्य महात्मनः प्रभावेन स प्रभविष्णुः पुरुषश्रेष्ठः कर्तवीर्यार्जुनः पर्वतान् वनानि च दग्धवान्। तदा चित्रभानुः हैहयैः सहितः तत्रत्यं शून्याश्रमं च वारुणिपुत्रद्वीपांश्च ससार। प्राचीनकाले हि वरुणस्य पुत्रः प्रसिद्धः वसिष्ठो नाम महर्षिः आसीत्, यः जलप्रियः कीर्तिमान् आसीत्। स महात्मा वसिष्ठः क्रुद्धश्च दुःखितश्च सञ्जातः, तदा अर्जुनं शशाप—"मम वनं त्वया, हैहय, न रक्षितम्; अतः त्वया कृतस्यास्य दुष्करस्य कर्मणः परिणामेन, अन्यो त्वां हन्ता भविष्यति। अर्जुनः कुन्तीसुतः न राजा भविष्यति।" इति। "अर्जुनः रामः महाबलः, वीराणां श्रेष्ठः, बलात् त्वां वशीकृत्य सहस्रबाहुं च्छित्त्वा हन्ता भविष्यति। तपस्वी ब्राह्मणः त्वां हन्ता भविष्यति, तस्मिन्नेव रामः तस्य शापेन मृत्युकर्ता जातः।" स राजा पूर्वं स्वयमेव वरं वव्रे, तस्य शतं पुत्राः आसन्, तेषु पञ्च महाबलिनः रथिनः अभवन्। शूरः, शूरसेनः, वृष्टिः, वृषः, जयध्वजः च तस्य पुत्राः। जयध्वजस्य, अवन्तिपतेः पुत्रस्य, तालवङ्घः नाम पुत्रः आसीत्, यः स्वबलेन प्रसिद्धः। स अपि शतं पुत्रान् उत्पादयामास, ये तालवङ्घाः इति प्रसिद्धाः। हैहयेषु पञ्च कुलानि कीर्तिमन्तः अभवन्—वीरहोत्राः, अनन्तसंख्यकाः भोजाः, अवर्ताः, तुण्डिकेराः, तथा तालवङ्घाः। वीरहोत्रस्य पुत्रः अनन्तः नाम राजा आसीत्, तस्य पुत्रः दुर्जयः, रिपूनां भीषणः आसीत्। स राजा अक्षयधनसम्पन्नः आसीत्, तेन बलिना प्रजाः रक्षिताः। यः कश्चन कर्तवीर्यस्य जन्मकथां पठति, स न कदापि धनहानिं प्राप्नोति; यच्च नष्टं, तत् पुनः लभते। अस्मिन्नेव लोके स धनवान् धर्मवान् च भवति; स्वर्गे च तवष्टृदातृवत् पूज्यते। तदा ऋषयः पप्रच्छुः—"कस्मात् कारणात् कर्तवीर्येण महात्मना लोको दग्धः? स राजा प्रजापालकः इति श्रुतम्; कथं स पालयन् तद्वनं विनाशयामास?" इति। सूतः उवाच—"सूर्यः ब्राह्मणरूपं गृहीत्वा कर्तवीर्यस्य समीपमागच्छत्, तृप्तिं कामयमानः, अन्नं याचमानः—'अहं सूर्यः अस्मि, न संशयः।' इति।" राजा उवाच—"भगवन्, किं दानं ते रोचते? किमन्नं ददामि? वद, तत् दास्यामि।" सूर्यः उवाच—"सर्वाणि स्थावराणि मे भोज्यत्वेन देहि, तेन तृप्तो भविष्यामि, अन्यथा न।" राजा उवाच—"मानुषेण शक्त्या सर्वाणि स्थावराणि दग्धुं न शक्यन्ते; त्वमेव तेजस्विनां श्रेष्ठः, तुभ्यं नमः।" सूर्यः उवाच—"त्वया तुष्टः अस्मि; शरान् सृज, ये अप्रतिहताः सर्वथा रम्याश्च स्युः; मम तेजसा दीप्ताः सन्तः तव हस्तात् मुक्ताः सन्तः ज्वलिष्यन्ति।" "मम आज्ञया तव तेजसा मेघसागरः शोषितः स्यात्; अहं तम् शोषयिष्यामि, भस्मीकुर्यां च; तेन तव तुष्टः अस्मि, राजन्।" ततः सूर्यः अर्जुनाय शरान् दत्तवान्; अर्जुनः तान् लब्ध्वा सर्वाणि स्थावराणि दग्धवान्। तदा आश्रमाः, ग्रामाः, गोष्ठानि, नगराणि, रम्याणि पुण्यवनानि, वनानि, उद्यानानि च सर्वाणि दग्धानि। पूर्वतः आरभ्य सूर्यस्य परिक्रमणं कृत्वा पृथिवी सूर्यतेजसा दग्धा, वृक्षतृणवर्जिता अभवत्। तस्मिन्नेव काले महर्षिः कश्चन दशसहस्रवर्षाणि जलमध्ये स्थित्वा, जलाश्रयः आसीत्। स तपसा दीप्तिमान् महातपाः सन्, व्रतसिद्धिं प्राप्य, आश्रमं दग्धं दृष्ट्वा अर्जुनेन, क्रुद्धः तं राजर्षिं शशाप—यथोक्तं मया। शृणुत राजर्षेः पुण्यवंशं, यः क्रोष्ट्रोः अभवत्, यस्य वृष्णिः वृष्णिकुलश्रेष्ठः उत्पन्नः। क्रोष्ट्रोः पुत्रः व्रजिनीवत्, यः महाकीर्तिः आसीत्; स्वाह्यः स्वाहोवस्य श्रेष्ठतमः स एव। स्वाहायाः पुत्रः राजा रशादुः, दानशीलः; रशादोः श्रेष्ठपुत्रः, घृतसम्भूतः, स एव। स महायज्ञैः, विविधैः, महादानैः च दीक्षितः; तस्य पुत्रः चित्ररथः, अद्भुतकर्मा आसीत्। चित्ररथः, वीर्यवान्, बहुदक्षिणैः यज्ञैः दीक्षितः; शशबिन्दुः आचार्येषु राजर्षिषु प्रसिद्धः आसीत्। स चक्रवर्ती, महाबलः, विक्रान्तः, बहुपुत्रः; तस्मिन् प्राचीनैः कविभिः वंशश्लोकः गीयते। शशबिन्दोः शतं पुत्राः आसन्, सर्वे बुद्धिमन्तः, धनैः तेजसा च समृद्धाः। तेषु षट् श्रेष्ठाः, महाबलिनः, महावीर्यवन्तः—पृथुषाटकः, पृथुश्रवाः, पृथुयशाः, पृथुधर्मा, पृथुञ्जयः। पृथुकीर्तिः, पृथुन्दातः अपि शशिबिन्दुषु राजानः; पार्थश्रवसः विनाऽन्तरः यज्ञसम्भूतः इति प्राचीनग्रन्थाः वदन्ति। उशनः धर्मात्मा, पृथिवीं लब्ध्वा, शतमश्वमेधयज्ञान् अकुर्वत्। तस्य पुत्रः मरुत्तः, राजर्षिषु प्रसिद्धः; मरुत्तस्य पुत्रः वीर्यशाली कम्बलवर्हिः स्मृतः।