वायुपुराणम्

महाविषधरमीनाः तु बलवद्भिः तरङ्गैः अभिहता अपि, घूर्णमानैः वह्निपुञ्जैः च समाकुलाः, निमग्नाः अभवन्। तदा नृपः सहस्रबाहुः सागरं मथयामास, यथा सुरासुरसंवृतं क्षीरसागरं मथ्येत। तं महाबलिनं नृपं दृष्ट्वा, सुरामृतसागरः मन्दराचलमथनं समुपस्थितमिति संज्ञाय, समुत्पत्य विषधराः भयाकुलाः अभवन्। तत्र महोरगाः सायंप्रभायां कदलीवनवत् शान्ताः स्थिराः च अभवन्। स नृपतिः स्वस्यानि सहस्रबाहूनि प्रसार्य, रथमारुह्य, पञ्चशतधनुष्काणि संधाय, लङ्कायां रावणं सैन्यं च मोहयित्वा, तं जित्वा बद्ध्वा, कैवल्येन माहिष्मतीं प्रति नीतवान्। तत्र पुलस्त्यः समागत्य अर्जुनं प्राशान्तयत्; तस्य प्रार्थनया स नृपः रावणं विमुक्तवान्। तस्य सहस्रबाहोः शब्दः कालान्ते विद्युत्प्रहतमहामेघशाखाभङ्गनिनादवत् प्रजज्ञे। युद्धे तस्य महाबलस्य सहस्रबाहून् भृगुप्रसूतः रामः स्वशस्त्रेण छित्त्वा, सुवर्णतालवनच्छेदनवत् न्यकृन्तत्। कदाचित् स तृषितः सन्, चित्रभानुना याचितः, सप्तद्वीपान् दानरूपेण तस्मै अदात्। पुराणानि ग्रामाणि नगराणि च सर्वाणि स नृपतिर्दत्तवान्। तस्य प्रभावेन कर्तवीर्यस्य पर्वतान् वनानि च दीप्तमानः चित्रभानुः दग्धवान्। चित्रभानुः हैहयैः सह, सन्न्यासाश्रमं च वरुणसूनोर्द्वीपांश्च शोषयामास। प्राचीनकाले वरुणस्य वसिष्ठो नाम पुत्रः आसीत्, स ऋषिः जलप्रियः ख्यातः। तदा स महाबलः क्रुद्धः शोकसन्तप्तः अर्जुनं शशाप—"मम वनं न रक्षितमिति, हे हैहय, त्वया यदिदं दुःसाध्यं कर्म कृतम्, तस्मात् अन्यः त्वां हन्ता भविष्यति। अर्जुनः कुन्तीपुत्रः न नृपतिः भविष्यति।" "तव सहस्रबाहून् रामो महाबलः, सेनापतिः, बलात् छेत्स्यति। तपस्वी ब्राह्मणः त्वां हन्ता भविष्यति; तस्य शापेन रामः मृत्यूनि निमित्तीकर्ता अभवत्।" स नृपतिः पूर्वं वरमवृणोत्—शतं पुत्राणां तस्यासीत्, तेषु पञ्च महारथाः अभवन्। शूरः शूरसेनः वृष्टिः वृषः जयध्वजः च तस्य पुत्राः, शस्त्रकुशलाः, बलिनः, धर्मिष्ठाः, कीर्तिमन्तः च। जयध्वजस्य, अवन्तिनाथस्य पुत्रः, तालवङ्घः नाम सुप्रसिद्धः वीर्यवान् अभवत्। सः अपि शतं पुत्रान् उत्पाद्य, तालवङ्घाः इति विख्याताः जाताः। तेषु हैहयराजसु, पञ्च कुलानि प्रख्यातानि—वीरहोत्राः, भोजाः, आवर्ताः, तुण्डिकेराः, तालवङ्घाश्च। वीरहोत्रस्य पुत्रः अनन्तः नाम राजा, तस्य पुत्रः दुर्जयः शत्रुभयङ्करः अभवत्। सः अक्षयधनसम्पन्नः नृपतिः स्वजनान् रक्षितवान्। योऽत्र कर्तवीर्यस्य जन्मकथां शृणोति, सः कदापि धनहानिं न प्राप्नोति; यद् नष्टं तद् पुनः लभते। अस्मिन्नेव लोके सः धनवान् धर्मवृद्धिम् आप्नोति; तवष्टृदातारौ यथा, सः स्वर्गे पूज्यते। ऋषयः ऊचुः—"कस्मात् कारणात् कर्तवीर्यस्य बलेन लोकः, महात्मनां निवासः, दग्धः? वद। स नृपः लोकपालकः आसीत्—कथं स पावनं वनं दग्धवान्?" सूतः उवाच—"सूर्यः ब्राह्मणरूपं कृत्वा कर्तवीर्यं समीपमागत्य, तृप्तिं कामयन्, अन्नं याचितवान्—'अहं सूर्यः अस्मि, न संशयः।' इति।" राजा ऊचुः—"भगवन्, किं दानं तृप्तिं जनयेत्? किमन्नं दातव्यम्? ब्रूहि, यथाऽहं दास्यामि।" सूर्यः ऊचुः—"सर्वं स्थावरं मे भोज्यत्वेन दत्तं स्यात्, तेन तुष्टोऽहं स्याम्—नान्यथा।" राजा ऊचुः—"मनुष्यशक्त्या सर्वं स्थावरं दग्धुं न शक्यते; त्वमेव तेजस्विनां श्रेष्ठः, तुभ्यं नमः।" सूर्यः ऊचुः—"त्वया तुष्टोऽस्मि; त्वं बाणान् सृज—तेषां प्रक्षेपे मम तेजसा दीप्ताः भविष्यन्ति, अमोघाः च। मम आज्ञया तव वीर्यं मेघसमुद्रं शोषयिष्यति; अहं तं शोषयित्वा भस्मीकुर्याम्—एवं तुष्टोऽहं त्वयि।" ततः सूर्यः अर्जुनाय बाणान् दत्तवान्; तान् लब्ध्वा, अर्जुनः सर्वं स्थावरं विनाशयामास। तदा तपोवनानि, ग्रामाणि, गोष्ठानि, नगराणि, रम्यपुण्यवनानि, अरण्यानि, उपवनानि च सर्वाणि दग्धानि। एवं सूर्यतेजसा, पूर्वतः आरभ्य, सूर्यं परिक्राम्य, भूमिः वृक्षतृणरहिताः दग्धा। तस्मिन्नेव काले, महर्षिः कश्चन, दशसहस्रवर्षाणि जलनिवासी, जलाश्रयः आसीत्। तस्य व्रतपर्याप्तौ, महान् तपस्वी, तपसा दीप्तमानः, उदतिष्ठत्; तेन स्वाश्रमं अर्जुनेन दग्धं दृष्ट्वा, कोपात् स नृपर्षिं शशाप, यथाऽपूर्वं मया उक्तम्। शृणुत राजर्षेः पुण्यवंशं, यः क्रोष्टुः सन्तानः, यस्य वृष्णिः वृष्णिकुलश्रेष्ठः अभवत्।