वायुपुराणम्

तत्र यजुर्वेदः छन्दोमयः ओंकारध्वनिसंयुक्तः, यज्ञभावनया पूरितः, मन्त्रैः ब्राह्मणैः स्तोत्रैः च समन्वितः, विराजमानः स्थितः। तत्र सामवेदः अपि छन्दोमयः सर्वगीतिषु श्रेष्ठः, विश्वावसुनेतृकगन्धर्वसंघेन सहितः, सन्निहितः। अथ ब्रह्मवेदः, कठोरविधिसंयुक्तः, अथर्वाङ्गिरसाचार्यसम्बद्धः, द्विदेहद्विशिरा रूपेण प्रकटितः। तत्रैव स्वराः, संनिपाताः, स्तोभाक्षराणि, व्याकरणस्वरविभागाः, वषट्कारः आधाररूपेण, संयमविसर्गनियमाः च उपस्थिताः। तत्र तेजस्विनी देवी इला, दिशः तेषां च अधिपतयः, दिव्याः कन्यकाः, पत्न्यः, मातरः च सन्निहिताः। एते सर्वे स्वस्वरूपिणः, स्वनामभिः प्रसिद्धाः, वरुणस्वरूपधारिणः, यज्ञकर्तुः देवस्य मुखजीवनभूताः। तान् सर्वान् स्वयम्भूः दृष्ट्वा, ब्रह्मर्षिसृजनाशयेन प्रेरितः, तस्य बीजं भूमौ पतितम्—अत्र न संशयः। तत् बीजं स स्वयं चषकपात्राभ्यां समाहृत्य, घृतरूपेण समर्प्य, मन्त्रैः आहुतिं चकार पितामहः। ततः प्रजापतिः सृष्ट्यधिपतिः, तस्य तेजसः प्रसादात्, तस्मिन् यज्ञे, लोकानां जाठराग्निः, तमोगुणः, सत्त्वगुणः, राजोगुणः च समुत्पन्नः। तस्मात् गुणयुक्तात् तेजसः, या व्योमनि तमसि च स्थितिः, सर्वभूतानि तमोऽग्निस्वभावात् समुत्पन्नानि। तदा कर्मजाः पुत्राः जाता इति सति, स्वबीजं पुनः स्वयम् आदाय, घृतपात्रे समर्प्य आहुतिं चकार। तस्य बीजस्य आहुतेः, महर्षयः सप्तसृष्ट्यात्मकसम्पन्नाः, दीप्तरूपिणः, प्रादुर्भूताः। बीजस्य वह्नेः आहुतेः, ज्वालायाः मध्ये कविः प्रकटितः। तम् ज्वालायाः निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा हिरण्यगर्भः प्रोवाच—"त्वं भृगुरसि" इति, तेन स भृगुः इत्याख्यातः। ततः महादेवः, तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा, स्वपुत्रकामनासंस्कारसम्भूतमेनं त्वया उत्पादितमिति ब्रह्माणं प्रार्थयामास—"एष मे पुत्रो भूयात्" इति। स्वयम्भुवानुज्ञया महादेवः भृगुम् आत्मनः पुत्रं न्ययोजयत्; स च वरुणात् जातः इति भृगुः वरुणपुत्रः अपि कथ्यते। पुनः द्वितीयं बीजं अंगारेषु पतितम्। तस्मात् अंगारात् अङ्गानि संयोज्य, अङ्गिराः जातः। तस्य जन्मं दृष्ट्वा, अग्निः ब्रह्माणम् उवाच—"यतः मया बीजं गृहीतम्, अयं द्वितीयः मम स्यात्" इति। ब्रह्मा सभापतिः प्रत्युवाच—"एवं भूयात्"। तस्मात् अङ्गिराः अग्निपुत्रः इति प्रसिद्धः। अनन्तरं, ब्रह्मणा षड्रूपेण बीजस्य षडाहुतेः, षड्ब्रह्माणः तत्र जाताः, यथा श्रुतम्। तेषु प्रथमः मरीचिः, मरीचिभ्यः उत्पन्नः; तस्य पुत्रः तस्मिन् यज्ञे जातः, सः क्रतुः इति प्रसिद्धः। तृतीयः "अत्रिः"—"अहं तृतीयः" इत्यर्थात्; पुलस्त्यः तीक्ष्णकेशात् उत्पादितः स्मृतः; पुलहः दीर्घकेशात् जातः इति स्मर्यते; वसुमान् वसुमध्ये पृथिव्यां स्थितः; तं सत्यम् वेदविदः वसिष्ठ इति वदन्ति; एवं एते षड्महर्षयः ब्रह्मणः मानसपुत्राः अभवन्। एते जगतः प्रजापतयः, प्रजाः विवर्धयामासुः; तस्मात् ब्रह्मपुत्राः प्रजापतयः इति कथ्यन्ते। अन्येऽपि पितरः, तैः एव महर्षिभिः उत्पादिताः, सप्तगणाः लोकेषु प्रसिद्धाः। मरीचिप्रभृतीनां वंशाः, भृगवः, अङ्गिरसः, पौलस्त्याः, पौलहाः, वसिष्ठाः, आत्रेयाः—एते पितृगणाः लोकेषु कीर्तिमन्तः इति श्रूयन्ते। एते, प्रिय, त्रैगुण्ययुक्ताः, पूर्वं अप्रतिमाः, दीप्तिमन्तः, प्रकाशवन्तः, इति संक्षेपेण प्रसिद्धम्। तेषु यमः देवः राजा, दोषयुक्ताः यमैः निगृह्यन्ते; अन्ये प्रजापतयः—तेषां नामानि शृणु। कर्दमः, कश्यपः, शेषः, विक्रान्तः, सुष्रुवः, बहुपुत्रः, कुमारः, विवस्वान्, शुचिश्रवाः—एते नामतः स्मृताः। प्रचेताः, अरिष्टनेमिः, बहुलस्वः, प्रजापतिः—एवं च अनेकाः अपि प्रजापतयः सन्ति। वालखिल्याः, श्रेष्ठमुनयः, कुशाग्रशिखात् उत्पन्नाः; ते मनोजवाः, सर्वगताः, पृथिव्याः अधिपतयः। भस्मनः, येन पापं नश्यति, तस्मात् वैखानसगणाः मुनयः, ब्रह्मर्षिषु श्रेष्ठाः, तपः विद्यायुक्ताः जाताः। तस्य धाराभ्यः अश्विनौ, समरूपिणौ, निर्मलजन्मनौ, नेत्राभ्यः जातौ इति प्रसिद्धम्। ज्येष्ठाः प्रजापतयः तस्य धाराभ्यः जाताः; मुनयः रोमकूपेभ्यः, अन्ये स्वेदमलात् उत्पन्नाः। मासाः कठोराः, पक्षौ तेषां संधयः; संवत्सराः, अहोरात्राणि, तु पिता कठोरतेजः। यत् तीक्ष्णं तत् रक्तम्; रक्तं सुवर्णम्; तद् सुहृद् ज्ञेयम्; धूमः पशवः इति कथ्यते। ये तस्य ज्वलनाः, ते रुद्राः; तथा आदित्याः अपि जाताः; अंगारात् दिव्यमानुषदीप्तयः समुत्पन्नाः। ब्रह्मा, ब्रह्मणः जातः, मनसः प्रथमः; सः सर्वकामधुक् इति कथ्यते; तत्र कन्या अपि स्मृता। तत्रैव ब्रह्मा, देवानां गुरु, त्रयस्त्रिंशद्भिः देवैः तुष्टः; एते प्रजापतयः सर्वप्रजाः उत्पादयिष्यन्ति। सर्वे प्रजापतयः, तपस्विनः अपि, तस्य प्रसादेन, आदौ एव एतान् लोकान् क्रियाश्च धारयिष्यन्ति।