वायुपुराणम्

सप्तद्वीपेषु स एव राजन्, शस्त्रधारी, उत्तमधनुर्धारी, रथारूढः, एकोऽभूत्; तत्रान्यः कश्चिदुपकारी न दृश्यते। तस्य महराज्ञः शक्त्या धर्मेण प्रजाः रक्षतः, तत्र न सम्पत्तिनाशः, न दुःखं, न च विक्लवता आसीत्। स नरपतिः, सार्वभौमः, पञ्चाशीतिसहस्रवर्षाणि सप्तसप्तवर्षचक्राणि अधिराज्यं कृतवान्। स एव गोपालकः, क्षेत्ररक्षकः च अभवत्; योगबलात् सः पार्जन्यः वर्षदायकः, अर्जुनः च अभवत्। तस्य सहस्रबाहवः धनुष्कोष्ठकठिनाः, सहस्ररश्मिभिः शश्वत् शरदादित्यवत् विराजमानः। स राजन्, सहस्रगजैः समन्वितः, माहिष्मत्यां कर्कोटकसमितिं विजित्य, तत्र नगरं स्थापयामास। वर्षाकाले समुद्रवेगवत्, कमलनयनः, सः हर्षेण क्रीडन् वर्षाकालं आनयत्। तस्य क्रीडया नर्मदा, सुवर्णपुष्पमालया शोभिता, भयात् समीपं आगता, तस्य तरङ्गाः भ्रुकुटिम् कृत्वा गर्जन्ति। एकदा तां अनुगच्छन् सः महासमुद्रं प्रविश्य, तीरं प्राप्त्वा, वनं वर्षाकालं दत्तवान्। तस्य सहस्रबाहुभिः समुद्रः उद्वेलितः, तत्र अधोभूमौ स्थिताः महाबलिनो दानवाः निमग्नाः स्थिराः अभवन्। विषधराः मत्स्याः च, महातरङ्गैः उत्पीडिताः, जलवर्त्मनि कुपिताः, फेनसमूहेन क्षिप्ताः पतिताः। स राजन्, सहस्रबाहुभिः समुद्रं मथित्वा, देवदानवैः परिवृतं क्षीरसागरमिव आचरन्। भयात्, अमृतसागरः मन्दरगिरिणा मथ्यते इति मत्वा, ते दानवाः सहसा उत्थाय, तं महाबलिनं दृष्ट्वा। महाबलिनः सर्पाः सायंवृक्षवनमिव, वायुरहितं, झुकिताः स्थिराः अभवन्। सः रथारूढः, पञ्चशतशरैः धनुष्कोष्ठं बद्ध्वा, लङ्कायां रावणं सेनां च मोहितवान्, रावणं जित्वा बद्ध्वा, माहिष्मत्यां बन्धनं कृतवान्। ततः पुलस्त्यः आगत्य अर्जुनं शमयामास; तस्य प्रार्थनया राजन् रावणं मुक्तवान्। तस्य सहस्रबाहूनां निनादः महत्सप्तपादपस्य विद्युत्पातेन युगान्ते विदारितस्य शब्दवत् आसीत्। अहो, तस्य युद्धे महाबलम्, यस्य सहस्रबाहून् भार्गवः युद्धे छित्त्वा, सुवर्णतालवनमिव छिन्नम्। एकदा तस्य तृषितस्य, चित्रभानुः याचितवान्, स नरपतिः चित्रभानवे सप्तद्वीपान् दानं दत्तवान्। सः प्राचीनस्थानानि, ग्रामान्, नगराणि, सर्वं दत्तवान्। तस्य प्रभावेण, सः माहात्म्यवान् कर्तवीर्यः पर्वतान् वनानि च दग्धवान्। चित्रभानुः हैहयैः सह, तं परित्यक्तमुनिवनं, वरुणपुत्रद्वीपं च, शोषितवान्। पुरा वरुणस्य विशिष्टः पुत्रः, वसिष्ठः नाम ऋषिः, जलनिष्ठः, कीर्तिमान् अभवत्। ततः, क्रोधदुःखाभ्यां, स महाबलिनः अर्जुनं शप्तवान्—"मम वनं न रक्षितम्, हे हैहय—"। "तस्मात्, कष्टकर्मणः, अन्यः त्वां हन्ता भविष्यति। अर्जुनः कुन्तीपुत्रः राजा न भविष्यति।" "अर्जुनः रामः, महाबलिनः, वीरश्रेणि, तव सहस्रबाहून् छित्त्वा, बलात् तव वशं करिष्यति।" "तव वधाय, तपस्वी ब्राह्मणः, शक्तिमान्, रामः तस्य शप्तस्य मृत्युकर्ता अभवत्।" सः राजा पूर्वं वरं वृतवान्; तस्य शतपुत्राः, तेषु पञ्च महारथाः अभवन्। तस्य पुत्राः शूरः, शूरसेनः, वृष्टी, वृषः, जयध्वजः—शस्त्रकुशलाः, बलिनः, वीराः, धर्मिष्ठाः, कीर्तिमन्तः। जयध्वजः, अवन्तिनाथस्य पुत्रः, तस्य पुत्रः तालवङ्घः, वीर्यसम्पन्नः, प्रसिद्धः। तस्यापि शतपुत्राः, तालवङ्घाः नाम, हैहयेषु पञ्च वंशाः प्रसिद्धाः अभवन्। वीरहोत्राः अनन्तसंख्या, भोजाः, आवर्ताः, वीर्यवान् तुण्डिकेराः, तथा तालवङ्घाः। वीरहोत्रस्य पुत्रः अनन्तः नाम राजा; तस्य पुत्रः दुर्जयः, शत्रुनाशकः, महाबलिनः। स राजा, अक्षयसम्पत्तिमान्, तस्य प्रभावेण प्रजाः रक्षितवान्। योऽत्र कर्तवीर्यस्य जन्म कथयति, तस्य सम्पत्तिनाशः न भवति; यत् नष्टं, तत् पुनः लभते। स इह लोके धनाढ्यः भवति, धर्मः च वर्धते; त्वष्टृदातारौ यथा, सः स्वर्गे पूज्यते। ततः ऋषयः पप्रच्छुः—"किमर्थं कर्तवीर्यबलात् लोकः, महात्मनां निवासः, दग्धः? कथय, पृच्छामः।" "स राजा प्रजापालकः आसीत्, कथं सः पालयन् तद् पुण्यवनं नष्टवान्?" सूतः उवाच—"सूर्यः ब्राह्मणरूपेण कर्तवीर्यं समीपं गच्छन्, तुष्टिं कामयन्, अन्नं याचितवान्—'अहं सूर्यः, न संशयः।'" राजा उवाच—"भगवन्, कथय, हे सूर्य, कस्य दानेन त्वं तुष्टः भविष्यसि? किं अन्नं ददामि? कथय, दास्यामि।" एवं सप्तद्वीपाधिपस्य कर्तवीर्यस्य अद्भुतचरित्रं, वीर्यं, दानशीलता च, ऋषिभिः पृष्टं, सूतेन निवेदितं।