वायुपुराणम्

दत्तात्रेयः, तेजस्वी महात्मा, तस्मै राज्ञे चत्वारः वरान् अदत्त। प्रथमं स राजा सहस्रबाहुत्वं वररूपेण अचिन्तयत्। तदनन्तरं धर्मविपरीते कर्मणि सत्पुरुषैः निग्रहः, धर्मेण पृथिव्याः जयः, धर्मेणैव राज्यं च तेन वररूपेण समाचिन्तयत्। बहुयुद्धेषु विजित्य, सहस्रशत्रून् हत्वा, स राजा यद्यपि युद्धे पतितः स्यात्, तदा केवलं महान् संग्रामः तस्य पतनं स्यात् इति इच्छाम् अकरोत्। स एव राजा सप्तद्वीपपुर्युक्तां पृथिवीं, सप्तसागरैरावृतां, क्षत्रियधर्मेण शासनम् अकरोत्। सहस्रबाहुः स राजा युद्धे यदा तिष्ठति, तदा तस्य शक्त्या ध्वजः रथः च प्रादुर्भवतः। सप्तद्वीपे तेन बुद्धिमता, दशसहस्रयज्ञाः निरन्तरं कृताः श्रूयन्ते। तस्य महाबाहोः महातेजसः सर्वे यज्ञाः सुवर्णवेद्याः सुवर्णयूपाः च आसन्। सर्वे यज्ञाः दिव्यदेवैः विमानस्थैः शोभिताः, गन्धर्वाप्सरसः च सदा तत्र शोभां वर्धयन्ति। तदा गन्धर्वनारदः तस्य राज्ञः कर्माणि महत्त्वं च दृष्ट्वा गीतं गायन् अभवत्। नृणां पथि कर्तवीर्यस्य प्राप्तिः नास्ति—न यज्ञैः, न दानेन, न तपसा, न वीर्येण, न विद्यया। सप्तद्वीपे स एव राजा, खड्गधनुष्मान्, रथारोहः, एकः नृपः अभवत्; अन्यः कश्चन परिचारकः तत्र न दृश्यते। तस्य महात्मनः धर्मरक्षणेन प्रजाः रक्षिताः, तस्य प्रभावात् न सम्पत्तिहानिः, न दुःखम्, न भ्रमः अभवत्। स पुरुषेश्वरः सार्वभौमः, पञ्चाशीतिसहस्रवर्षाणि सप्तसप्तपर्यायान् राज्यं कृतवान्। स एव गोपालः, क्षेत्रपालः च अभवत्; योगेन सः पर्जन्यः, अर्जुनः च अभवत्। तस्य सहस्रबाहवः धनुःकर्षणेन दृढाः, सहस्ररश्मिभिः शरत्सूर्यवत् स राजा दीप्तिमान् अभवत्। स राजा सहस्रगजैः कर्कोटकसमितिं माहिष्मत्यां जित्वा तत्र नगरं स्थापयामास। वर्षाकाले सागरवेगेन, तस्य नेत्रे पद्मसमानौ, स राजा हर्षेण क्रीडन् वर्षाकालं आनयामास। तस्य क्रीडया नर्मदा, सुवर्णपुष्पमालया भूषिता, भयेन समीपं आगच्छति, तस्या तरङ्गाः क्रुद्धाः गर्जन्ति च। एकदा तां अन्वगच्छन् स राजा महासागरं प्रविष्टवान्, तटं प्राप्त्वा वनं वर्षाकालं दत्तवान्। सहस्रबाहवः सागरं विमथन्, तदा पातालवासिनः महादानवाः निमग्नाः स्थिराः अभवन्। महाविषधराः मत्स्याः च, महातरङ्गैः निपातिताः, वर्तुलैः फेनसमूहैः च क्षिप्ताः। राजा सहस्रबाहुः सागरं मथयामास, इव सुरासुरैः परिवृतं क्षीरसागरम्। ते भयभीताः, मन्दरमथनं अमृतसागरस्य इति चिन्तयन्तः, सहसा उत्थाय महाबलिनं राजानं दृष्ट्वा। महाभुजङ्गाः सायंप्रभे वायुसून्ये कदलीवनमिव नम्राः स्थिराः अभवन्। स राजा रथं आरोह्य, पञ्चशतानि शराणि धनुषि योजयन्, लङ्कायां रावणं सेनां च मोहितवान्, तं जित्वा बद्ध्वा, कैदीकृत्य माहिष्मतीं निनीतवान्। ततः पुलस्त्यः आगत्य अर्जुनं प्रशमयामास; तस्य प्रार्थनया राजा रावणं मुक्तवान्। तस्य सहस्रबाहवः घोषः महावृक्षस्य विद्युत्पातेन युगान्ते विदीर्णस्य इव निनादितवान्। अहो, तस्य युद्धे अपरिमितं बलम्, यस्य सहस्रबाहवः भृगुवंशजेन रामेण सुवर्णतलवृक्षवनमिव छिन्नाः। एकदा तस्य पिपासायां, चित्रभानुः तं याचितवान्, तदा स नृपः चित्रभानवे सप्तद्वीपान् दानरूपेण अदत्त। स प्राचीनपुर्यः ग्रामाः नगराणि च सर्वाणि अदत्त। तस्य प्रभावेन ते कर्तवीर्यस्य पर्वतान् वनानि च दग्धवन्तः। चित्रभानुः हैहयैः सह, सर्वं शून्याश्रमं, वरुणपुत्रद्वीपानि च शोषितवान्। पुरातनकाले वरुणस्य पुत्रः, वसिष्ठः नाम ऋषिः, जलनिष्ठः प्रसिद्धः अभवत्। ततः स महाबलः कोपदुःखयुतः अर्जुनं शप्तवान्—"मम वनं न रक्षितवान् हैहय—" "तस्मात्, कष्टं कर्म कृतं यत्, अन्यः त्वां हन्ति। अर्जुनः कुन्तीपुत्रः राजा न भविष्यति।" "अर्जुनः रामः महाबलः, वीराणां श्रेष्ठः, तव सहस्रबाहून् छित्त्वा, त्वां विजित्य हन्ति।" "बलवान् तपस्वी ब्राह्मणः त्वां हन्ति; तस्य शापेन रामः मृत्युकर्ता अभवत्।" स राजा पूर्वं वरं इच्छित्वा, शतपुत्रः अभवत्, तेषु पञ्च महारथाः। शूरः, शूरसेनः, वृष्टिः, वृषः, जयध्वजः तस्य पुत्राः, शस्त्रकुशलाः, बलिनः, वीर्यशालिनः, धर्मिष्ठाः, कीर्तिमन्तः च। जयध्वजः, अवन्तिनाथस्य पुत्रः, तालवङ्घः नाम कृतवीर्यवंशे प्रसिद्धः अभवत्।