वायुपुराणम्

शुक्रः, उसनाः ऋषिः, स्वयं वरं दत्तवान्—"बुद्धिमन्, तव अनुगामी पुत्रः राजा भविष्यति" इति। ततः तव अनुमत्याः पूरुः राज्ये अभिषिक्तः भवतु। गुणैः सम्पन्नः, सदा मातापित्रोः भक्तः, यद्यपि कनिष्ठः, सर्वं शुभं अर्हति; स एव स्वामी। स पूरुः अस्मिन राज्ये अर्हः, प्रियः च प्रियं च करोति; शुक्रस्य वरदाने प्रत्युत्तरं वदितुं न शक्यते। एवं संतुष्टैः नागरिकैः देशवासिभिः च उक्तः नहुषः स्वं पुत्रं पूरुं स्वराज्ये अभिषिक्तवान्। ततः दक्षिणपूर्वदिशायां तुर्वसुं स्थापयामास, दक्षिणपश्चिमे यदुम् उत्तमं च स्थापितवान्। उत्तरपश्चिमे च उत्तरदिशि द्रुह्युं अनुं च स्थापयामास। ययातिः सप्तद्वीपसागरयुक्तां पृथिवीं विजित्य, तां पञ्चभागान् कृत्वा पुत्रेषु वितरति, हे नहुष। तैः सप्तद्वीपनगरयुक्ता सर्वा पृथिवी स्वस्वप्रदेशे धर्मेण रक्षितव्या। एवं भूमिं पुत्रेषु समर्प्य, नहुषः तदा, स्वसंपदा पुत्रेषु गतायां, तुष्टः अभवत्। धनुष्कोट्यादीनि अस्त्राणि राज्यं च समर्प्य, पुत्रैः सह राजा तुष्टः अभवत्, भारं स्वबान्धवेषु न्यस्य। अत्र ययातिः महाराजः कदाचित् श्लोकं गायति—"यो अन्ते आगत्य, कामान् कूर्मः इव अङ्गानि संहरति, सः सर्वथा..." कामः वस्तुभिः उपभोगेन न शम्यति; यज्ञाग्निः इव, अधिकं वर्धते। यद् धान्यं सुवर्णं गोः स्त्रीः च पृथिव्यां अस्ति, तत् एकस्य मनुष्यस्य पर्याप्तं न; एतद् दृष्ट्वा मोहः न भवति। यदा सर्वेषु जीवेषु शुद्ध्याग्निं कर्मणा, मनसा, वाचा च प्रज्वलयति, तदा ब्रह्म लभ्यते। यदा न अन्यान् भयाति, न अन्ये तं भयन्ते; यदा न कामयति न द्वेष्टि, तदा ब्रह्म लभ्यते। या तृष्णा विकृतचित्तैः त्यक्तुं दुष्करः, या शरीरस्य जीर्णे अपि न जीर्यति, सा रागः, यस्य अन्तः विनाशः—सां तृष्णां त्यजन्ति, सुखं लभ्यते। वृद्धस्य कोशाः जीर्यन्ति, दन्ताः अपि जीर्यन्ति; किन्तु आयुः धनस्य आशा वृद्धे अपि न जीर्यति। यद् विश्वे सुखं अकामं, यद् दिव्यं महत् सुखं, तृष्णाक्षयस्य सुखं तस्य षोडशभागं अपि न तुल्यं। एवं उक्त्वा, स राजर्षिः, स्वया पत्न्या सह, वनाय प्रस्थितवान्; भृगुकूटे तपः कृत्वा, शतव्रतान् अनुष्ठाय, तत्रैव स्वर्गं प्राप्तवान्। तस्य पञ्चवंशाः, पुण्याः दिव्यर्षिभिः पूजिताः, येन सर्वा पृथिवी सूर्यरश्मिभिः इव व्यापिता। ययातिचरितं यः पठति वा शृणोति, विशेषतः द्विजश्रेष्ठः, सः धन्यः, समृद्धः, दीर्घायुः, प्रसिद्धः च भवति। अधुनाऽहं यदुवंशं वर्णयिष्यामि—सर्वश्रेष्ठं, महाबलिष्ठं; शृणु यथाक्रमं विस्तारतः। यदुः पञ्च पुत्रान् अभवत्, देवपुत्रैः तुल्यान्—सहस्रजित् प्रमुखः, ततः क्रोष्टु, नील, जित, लघु च। सहस्रजितस्य पुत्रः शतजित् इति प्रसिद्धः राजा; शतजितस्य त्रयः पुत्राः, धर्मिष्ठाः, कीर्तिमन्तः च। ते ह्य् हैहयः, हयः, वेनुहयः च; हैहयस्य वंशजः धर्मतत्त्वः इति परंपरया प्रसिद्धः। धर्मतन्त्रः कीर्तिस्य पुत्रः, ज्ञेयः; संज्ञेयस्य पुत्रः संज्ञेयः, तस्य उत्तराधिकारीः महिष्मान् राजा। महिष्मानः पुत्रः भद्रश्रेण्यः, वीरः, वाराणस्यां राजा, पूर्वं उक्तम्। भद्रश्रेण्यस्य उत्तराधिकारीः दुर्मदः राजा; दुर्मदात् कङ्कः, प्रज्ञवान्, कीर्तिमान्। कङ्कस्य चतुर्देवः पुत्राः, विश्वविख्याताः—कृतवीर्यः, कर्तवीर्यः, कृतवर्मा, कृतः च। कृतः चतुर्थः अभवत्; कृतवीर्यात् अर्जुनः राजा, सहस्रबाहुः, सप्तद्वीपाधिपः अभवत्। कर्तवीर्यः दशसहस्रवर्षं घोरं तपः कृत्वा, अत्रिसुतं दत्तात्रेयम् संतुष्टः पूजितवान्। तस्मै दत्तात्रेयः, महातेजाः, चत्वारः वरान् ददौ; प्रथमं सहस्रबाहुत्वं वरयामास। धर्मविपरीते धर्मात्मभिः संयम्य, धर्मेण भूमिं जयित्वा, धर्मेण एव राज्यं कर्तुम् अयाचत्। बहून् संग्रामान् विजित्य, शत्रून् सहस्रशः हत्वा, यदा युद्धे पतितुं इच्छेत्, तदा महायुद्धे एव पतितुं वरयामास। तेन सप्तद्वीपनगरयुक्ता पृथिवी, सप्तसागरैः परिवृता, क्षत्रियधर्मेण शासनिता। तस्य सहस्रबाहुना युद्धं कुर्वतः ध्वजः रथः च शक्त्या प्रादुरभवत्। सप्तद्वीपेषु तेन दशसहस्रयज्ञाः अनवरतं कृताः, श्रूयते। तस्य सर्वे यज्ञाः सुवर्णमण्डपैः सुवर्णयूपैः च कृताः। सर्वे दिव्यैः देवैः विमानस्थैः भूषिताः, सदा गन्धर्वैः अप्सरः च शोभिताः। तदा गन्धर्वनारदः तस्य राजर्षेः कर्माणि महत्त्वं च दृष्ट्वा गीतं गायति। नूनं कर्तवीर्यस्य मार्गं मानवाः न प्राप्नुवन्ति—यज्ञैः, दानेन, तपसा, वीर्येण, विद्यया वा।