वायुपुराणम्

नहुषस्य पुत्रः ययातिः वृद्धावस्थां स्वीकृत्य, पुत्रः पूरुः पुनः यौवनं प्राप्तवान्। ततः ययातिः पूरुं, स्वं कनिष्ठं पुत्रं, राज्याभिषेकाय इच्छन्, ब्राह्मणैः अग्रगण्यैः सह अन्यैः वर्णैः सहितैः, पूरुं राज्ये स्थापयितुं समुपक्रान्तः। तदा ब्राह्मणाः एवं ऊचुः—“भगवन्, कथं राज्यं पूरवे दास्यसि, यदुं देवयानीयं ज्येष्ठं शुक्रस्य पौत्रं उत्तमं विहाय?” यदुः तव ज्येष्ठः पुत्रः प्रथमं जातः, ततः तुर्यवसु; शर्मिष्ठायाः दृढ्युः, अनुः, पूरुश्च। कथं कनिष्ठः राज्यं अर्हति, ज्येष्ठान् उपेक्ष्य? धर्मं स्मर; धर्मं धारय। ययातिः उवाच—“सर्वे ब्राह्मणाः अन्ये च वर्णाः मम वचनं शृण्वन्तु। मम दृष्ट्या राज्यं न कदापि ज्येष्ठाय दातव्यं। यो पुत्रः मातरं पितरं च अनुशासितः, सः स्तुत्यः; मम ज्येष्ठः यदुः मम आज्ञां न अनुवर्तितवान्। यो पितरं विरुद्धः आचरति, सः सत्पुरुषैः न पुत्रः इति गण्यते; यः तु पितरौ पुत्रवत् आचरति, सः एव सुतः। मम यदुः, तुर्यवसु, दृढ्युः, अनुः च मां अवमानितवन्तः; अतः अहं महान् अपमानं अनुभूतवान्। किन्तु पूरुः मम वचनं पूर्णं कृत्वा, विशेषतः मां सम्मानितवान्; कनिष्ठः सन्, सः मम उत्तराधिकारीः, वृद्धावस्थां मम वहित्वा, सर्वं कृतवान्। शुक्रेण, उसनास्-मुनिना, वरः दत्तः—‘यो पुत्रः तव अनुवर्तितः, सः राजा भविष्यति।’ अतः सर्वे अनुमत्याः पूरुः राज्याभिषिक्तः भवतु। गुणयुक्तः पुत्रः, सदा पितरौ भक्तः, सर्वं शुभं अर्हति, यद्यपि कनिष्ठः; सः स्वामी। पूरुः राज्यस्य पात्रम्, प्रियः, प्रियं कार्यं कृतवान्; शुक्रस्य वरं प्रत्युत्तरं वदितुं न शक्यते। एवं तुष्टैः नागरिकैः संबोधितः, नहुषः स्वं पुत्रं पूरुं राज्ये अभिषिक्तवान्। दक्षिणपूर्वे तुर्यवसुं स्थापितवान्, दक्षिणपश्चिमे श्रेष्ठं यदुं स्थापितवान्। उत्तरपश्चिमे च उत्तरदिशि दृढ्युः अनुश्च स्थापितौ। ययातिः सप्तद्वीपसागरयुक्तां पृथिवीं विजित्य, पंचभागं कृत्वा पुत्रेषु विभक्तवान्। तैः सप्तद्वीपनगरयुक्ता पृथिवी धर्मानुसारं स्वस्वदेशे रक्षितवती। ततः नहुषः पृथिवीं पुत्रेषु समर्प्य, तदा तेषु समृद्धिं स्थापयित्वा, संतुष्टः अभवत्। धनुष्काण्डं शरांश्च, राज्यं च त्यक्त्वा, पुत्रैः सह, भारं बन्धुषु स्थापयित्वा, राजा संतुष्टः अभवत्। अत्र ययातिः महान् राजा एकं श्लोकं गायितवान्—“यः पुरुषः, अन्ते आगत्य, कामान् कूर्मः अङ्गानि यथा संहृत्य, सर्वथा संहृत्य, संचितवान्—” कामः वस्तुभिः भुक्त्वा न कदापि शम्यति; यज्ञाग्निः हविषा यथा वृध्धिम् उपैति। यद् धान्यं, सुवर्णं, पशवः, स्त्रियः च पृथिव्यां अस्ति—तत् सर्वं एकस्य पुरुषस्य पर्याप्तं न; एतद् दृष्ट्वा, मोहः न भवति। यदा सर्वेषु भूतेषु शुद्ध्याग्निं, कर्मणा, मनसा, वाचा च, प्रज्वलयति, तदा ब्रह्म प्राप्तिः। यदा न अन्यान् भीतिर्भवति, न अन्ये तस्माद् भीताः; न कामः, न द्वेषः—तदा ब्रह्म प्राप्तिः। यः कामः, विकृतचित्तैः त्यक्तुं दुरापः, शरीरस्य वृद्धौ अपि न क्षीयते, तस्य अन्तः विनाशः; यः तं तृष्णां त्यजति, सः सुखं उपैति। वृद्धस्य कोशाः क्षीयन्ते, दन्ताः क्षीयन्ते; किन्तु जीवितस्य, धनस्य आशा वृद्धे अपि न क्षीयते। यद् कामरहितं सुखं लोके, यद् दिव्यं महत् सुखं—कामत्यागसुखं तस्य षोडशांशेन अपि तुल्यं न। एवं उक्त्वा, स राजा-ऋषिः पत्न्या सह वनाय गतः; भृगुशिखरे तपः कृत्वा, शतव्रतानि पालनं कृत्वा, तत्रैव स्वर्गं प्राप्तवान्। तस्य पंचवंशाः, धर्मिष्ठाः, दिव्यर्षिभिः पूजिताः, सूर्यस्य किरणैः यथा, पृथिवीं व्यापितवन्तः। यः पुरुषः, विशेषतः द्विजश्रेष्ठः, ययातिचरितं सम्पूर्णं पठति वा शृणोति, सः भाग्यवान्, समृद्धः, दीर्घायु, कीर्तिमान् च भवति। अधुना यदुवंशस्य वर्णनं करिष्यामि, यदुः श्रेष्ठः, परमशक्तिमान्; शृणु, विस्तारपूर्वकं क्रमशः कथयामि। यदुः पञ्च पुत्राः आसन्, देवपुत्रैः तुल्याः—सहस्रजित् अग्रगण्यः, ततः क्रोष्टु, नील, जित, लघु। सहस्रजितस्य पुत्रः शतजित् नाम्ना राजा, शतजितस्य त्रीन् पुत्रान् धर्मिष्ठान् कीर्तिमन्तः—हैहयः, हयः, वेनुहयः। हैहयस्य उत्तराधिकारीः धर्मतत्त्वः इति परम्परया प्रसिद्धः। धर्मतन्त्रः कीर्तिसः पुत्रः, तं ज्ञेयम्; संज्ञेयस्य पुत्रः संज्ञेयः, तस्य उत्तराधिकारीः महिष्मान् राजा। महिष्मानः पुत्रः भद्रश्रेन्यः, वीरः, वाराणसीराजः; पूर्वं उक्तम्। भद्रश्रेन्यस्य उत्तराधिकारीः दुर्मदः राजा; दुर्मदात् कङ्कः, बुद्धिमान्, कीर्तिमान्। कङ्कस्य चत्वारः पुत्राः—कृतवीर्यः, कर्तवीर्यः, कृतवर्मा, कृतः च। कृतः चतुर्थः जातः; कृतवीर्यात् अर्जुनः, सहस्रबाहुः राजा, सप्तद्वीपाधिपः जातः। कर्तवीर्यः दशसहस्रवर्षं घोरं तपः कृत्वा, अत्रिजातं दत्तात्रेयम् तुष्ट्वा, तं पूजितवान्। एवं ययातिवंशस्य, यदुवंशस्य च, विस्तृतं चरितं पवित्रं, धर्मयुक्तं, श्रुत्वा वा पठित्वा, मनुष्यः पुण्यं, कीर्तिं, दीर्घायुष्यम्, समृद्धिं च प्राप्नोति।