वायुपुराणम्

ययातिः, धर्मनिष्ठः राजा, यज्ञैः देवाँस्तुष्टवान्, श्राद्धैः पितॄन्, दानेन दरिद्रान्, वरैः द्विजश्रेष्ठान् च संतुष्टवान्। अतिथीन् अन्नपानैः सत्कृत्य, वैश्यान् रक्षितवान्, शूद्रेषु दयां दर्शितवान्, चौरान् निगृह्य, धर्मेण सर्वान् प्रजाः यथायोग्यं प्रमोदितवान्, इन्द्रसदृशः शासनं कृतवान्। स राजा, सिंहगमनो युवा, सुखास्वादने रममाणः, परमसुखं धर्मान्नातिक्रम्य प्राप्नोत्। स कामान् अन्वेष्य, तेषु दोषान् दृष्ट्वा, किञ्चित्कालं नन्दनवनस्य रम्ये सुखे विश्वस्य तत्र रमितवान्। तत्र, वृद्धिं दृष्ट्वा, नगरं प्रत्यागत्य, स्वयम् वृद्धत्वं स्वीकृतवान्। तानि सुखानि प्राप्त्वा, राजा तुष्टः, किन्तु श्रान्तः अभवत्; सहस्रवर्षाणि कालस्य गतिं स्मरन्। कालं, विभागान्, क्षणान् गणयन्, समाप्तकालं ज्ञात्वा, पुत्रं पूरुं सम्बोधितवान्। ‘हे शत्रुनिग्रहे, पुत्र, यथेष्टं, यथाकालं, तव यौवनेन, अहं सुखानि उपभुक्तवान्। पूरु, अहं तुष्टः; ते शुभं भवतु! स्वं यौवनं, राज्यं च पुनः स्वीकुरु। ब्राह्मणाद्याः वर्गाः ब्राह्मणप्रधानाः एतद् वचनं ऊचुः।’ ततः ययातिः, नहुषस्य पुत्रः, वृद्धत्वं स्वीकृतवान्, पूरुः स्वं यौवनं पुनः प्राप्तवान्। ययातिः, कनिष्ठं पूरुं अभिषिक्तुम् इच्छन्, ब्राह्मणाद्याः वर्गाः ब्राह्मणप्रधानाः पुनः ऊचुः— ‘भोः प्रभो, देवयान्याः ज्येष्ठः पुत्रः यदुः, शुक्रस्य पौत्रः श्रेष्ठः, तं विहाय कथं राज्यं पूरवे दास्यसि?’ यदुः ज्येष्ठः प्रथमं जातः, तदनन्तरं तुर्वसु; शर्मिष्ठायाः द्रुह्युः, ततः अनु, पूरुश्च। कनिष्ठः अग्रजान् विहाय राज्यं कथं अर्हति? अतः धर्मं पालय। ययातिः अवदत्— ‘सर्वे ब्राह्मणाद्याः वर्गाः मम वचनं शृण्वन्तु। मम मतं, राज्यं न कदापि ज्येष्ठाय दातव्यम्। यो पुत्रः मातापितृवचने स्थितः, सः प्रशस्यः; मम ज्येष्ठः यदुः मम आदेशं न अकरोत्। यो पितरं विरुद्धं आचरति, सः साधुभिः न पुत्रः; यः पितृमातृवचने पुत्रवत् आचरति, स एव पुत्रः। यदुः, तुर्वसु, द्रुह्युः, अनु च, मम आज्ञां न अकरोत्, अतः अहं अपमानितः। किन्तु पूरुः मम वचनं पूर्णं कृत्वा, विशेषतः मां सत्कृतवान्; कनिष्ठः अपि, मम वृद्धत्वं धारयन्, उत्तराधिकारी अभवत्। पूरुः सर्वं साधितवान्, सर्वं मम कृतवान्। शुक्रेण, उशनाः ऋषिः, वरः दत्तः— ‘यो पुत्रः तव वचने स्थितः, सः राजा भविष्यति।’ अतः, तव अनुमत्याः, पूरुः राज्ये अभिषिक्तः भवतु। गुणयुक्तः, मातापितृभक्तः पुत्रः, कनिष्ठः अपि, सर्वं शुभं अर्हति; सः स्वामी। पूरुः राज्यस्य योग्यः, प्रियः च प्रियं आचरति; शुक्रवरं प्राप्त्वा अधिकं वक्तुं न शक्यते। ततः, प्रसन्नैः नागरिकैः, देशीयैः च, सम्बोधितः, नहुषः स्वं पुत्रं पूरुं राज्ये अभिषिक्तवान्। दक्षिणपूर्वे तुर्वसुं स्थापितवान्, दक्षिणपश्चिमे श्रेष्ठं यदुम्। उत्तरपश्चिमे, उत्तरदिशि द्रुह्युम्, अनुं च स्थापितवान्। ययातिः सप्तद्वीपसागरयुक्तां पृथिवीं विजित्य, पंचभागान् पुत्रेषु विभज्य, नहुषः। तैः सप्तद्वीपनगरयुक्ता पृथिवी धर्मेण, यथाविभागं, रक्षितव्या। एवं, पुत्रेषु पृथिवीं समर्प्य, नहुषः तस्मिन्काले, स्वं ऐश्वर्यं पुत्रेषु स्थाप्य, तुष्टः अभवत्। धनुषं, बाणान्, राज्यं च त्यक्त्वा, पुत्रैः सह, राजा तुष्टः, भारं बान्धवेषु स्थाप्य। अत्र, ययातिः महराजः एकं श्लोकं गायन्— ‘यः अन्ते आगत्य, कामान् कूर्मः इव अङ्गानि सम्यक् संहरति—’ कामः विषयोपभोगैः न शान्तः; अग्निः हविषा वृद्धः इव, सः अधिकं वर्धते। यद् यद् धान्यं, सुवर्णं, पशवः, नारीः च पृथिव्यां— तद् एकस्य पर्याप्तं न; एतद् दृष्ट्वा, मोहः न भवति। यः सर्वेषु जीवेषु शुद्ध्याग्निं कर्मणा, मनसा, वाचा च प्रज्वलयति, सः ब्रह्म प्राप्नोति। यः अन्यान् न बिभेति, अन्ये तं न बिभ्यति; यः न इच्छति, न द्वेष्टि— सः ब्रह्म प्राप्नोति। या तृष्णा विकृतमना जनैः कठिनं त्याज्या, या शरीरस्य वृद्धौ न क्षीयते, या कामनाः विनाशान्ताः— तां तृष्णां त्यक्त्वा सुखं प्राप्नोति। वृद्धस्य कोशाः क्षीयन्ते, दन्ताः क्षीयन्ते; किन्तु आयुः, वित्तस्य आशा वृद्धे अपि न क्षीयते। यद् विषयरहितं सुखं लोके, यद् दिव्यं महत् सुखं— तृष्णाक्षयस्य सुखं तस्य षोडशभागं अपि न तुल्यं। एवं उक्त्वा, सः राजर्षिः, स्वपत्नी सह, वनं गत्वा, भृगुपर्वते तपः कृत्वा, शतव्रतं पालनं कृत्वा, तत्रैव स्वर्गं प्राप्तवान्। तस्य पंच वंशाः, पुण्याः, दिव्यैः ऋषिभिः पूजिताः, येन सर्वा पृथिवी सूर्यरश्मिभिः इव व्यापिता। यः ययातिचरितं पठति वा शृणोति, विशेषतः द्विजश्रेष्ठः, सः पुण्यः, ऐश्वर्यवान्, दीर्घायु, कीर्तिमान् च भवति।