वायुपुराणम्

ययातिः, नहुषस्य पुत्रः, जरा-क्लेशेन तथा पापेन क्लिष्टः, पुत्रं पुरुम् इत्याह— "हे पुरो, त्वं मम पापं सह जरया स्वीकुरु।" तदा तस्य शरीरे वृद्धत्वं, पाण्डुत्वं च, रोमाणि च धवलानि अभवन्। स चोवाच— "काव्य उशनसः शापात् अहं युवान् न सन्तुष्टः; तव यौवनं किञ्चित्कालं भुक्त्वा कामान् अनुभविष्यामि।" पुनः सः प्रत्यपद्यत— "यदा सहस्रवर्षाणि सम्पूर्णानि स्युः, तदा तव यौवनं पुनः दास्यामि, पुनरपि अहं पापं जरां च स्वीकुर्याम्।" एवं उक्ते पित्रा, पुमान् पितरं प्रत्युवाच— "यथा भवतः इच्छा, तथा करिष्यामि। अहं तव पापं जरां च स्वीकुर्यामि; त्वं मत्तः यौवनं गृहित्वा यथाकामं भोगान् भुङ्क्ष्व। जरया आवृतः तव रूपं धारयित्वा स्थास्यामि; तुभ्यं यौवनं दत्त्वा यथायोग्यं वत्स्यामि।" तदा ययातिः सन्तुष्टः पुरुम् उवाच— "पुर्व, त्वं मम प्रियः; शुभं ते स्यात्। मम संतोषात् एतत् वरं ददामि— तव सन्ततिः राज्ये समृद्धा भविष्यति, सर्वकामसम्पन्ना च।" सूतः उवाच— "पुर्वः अनुमतिः लब्ध्वा, राजा ययातिः स्वं जरां तस्मै न्यवेदयत् भार्गवस्य कृपया।" ययातिः, नहुषस्य सुतः, यौवनसम्पन्नः, उत्साहितः, पुरुषश्रेष्ठः, स्वकान् भोगान् अन्वभवत्। सः यथाकामं, यथाकालं, धर्मं न अतिवर्त्य, प्रमोदेन भोगान् अयजत्। सः देवतान् यज्ञैः, पितॄन् श्राद्धैः, दरिद्रान् दानेन, द्विजश्रेष्ठान् वाञ्छितैः वरैः तर्पयामास। अतिथीन् अन्न-पानेन, वैश्यान् रक्षया, शूद्रेषु दयया, चौरान् निग्रहणेन समाराधयत्। धर्मेण सः सर्वान् प्रजाः यथायोग्यं प्रहर्षयामास, स्वयम् इन्द्रवत् राज्यं कृत्वा। सः राजा, सिंहगमनो, यौवनसम्पन्नः, भोगान् उपभुञ्जानः, परमं सुखं धर्मं न अतिवर्त्य अवसत्। सः कामान् अन्विच्छन्, तेषु दोषान् दृष्ट्वा, किञ्चित्कालं नन्दनवनस्य शोभायाम्, तस्यैव सुखे विश्वास्य, रममाणः आसीत्। तदा सः, तां वृद्धाम् दृष्ट्वा, स्वनगरे प्रतिगम्य, स्वां जरां स्वीकृतवान्। सर्वान् भोगान् प्राप्त्वा, राजा तृप्तः अभवत्, किन्तु श्रान्तः अपि; सहस्रवर्षाणि गच्छन्ति स्म तेन चिन्तितम्। कालस्य विभागान् क्षणांश्च गणयन्, सम्पूर्णं कालं विज्ञाय, सः पुत्रं पुरुम् इत्युवाच— "हे रिपुसूदन, पुत्र, मया यथाकामं, यथाबलम्, यथाकालं तव यौवनेन भोगाः अनुभूताः।" "पुर्व, अहं तुष्टः; शुभं ते स्यात्। स्वं यौवनं पुनराप्नुहि, राज्यं च गृहाण।" ब्राह्मणाः च अन्ये वर्णाश्च, ब्राह्मण-प्रीत्या, एतद् वचनम् ऊचुः। राजा ययातिः, नहुषस्य सुतः, जरां स्वीकृतवान्, पुरुः च स्वं यौवनं पुनः प्राप्तवान्। राजा ययातिः, कनिष्ठं पुत्रं पुरुम् अभिषेचयितुम् इच्छन्, ब्राह्मणैः सह सर्वैः वर्णैः उक्तः— "भो भगवन्, कथं त्वं राज्यं पुरवे दास्यसि, यदुम् ज्येष्ठं देवयान्याः शुक्नोः पौत्रं, उत्तमं, वर्जयित्वा?" "यदुः ज्येष्ठः तव पुत्रः, ततोऽनन्तरं तुर्वसुः; शर्मिष्ठायाः द्रुह्युः, ततोऽनुश्च, अन्ते पुरुः।" "कथं कनिष्ठः राज्यं लभते, ज्येष्ठान् विहाय? तस्मात् धर्मं पालय।" ययातिः उवाच— "सर्वे ब्राह्मणाः, अन्ये वर्णाश्च, मम वचनं शृण्वन्तु। मम मते राज्यं ज्येष्ठाय न दातव्यम्। यः पुत्रः मातरं पितरं च वश्यः सः प्रशंस्यः; मम ज्येष्ठः यदुः मम वचनं न अकरोत्।" "जोऽप्यात्मनः पितरं प्रतिकूलं आचरति, सः साधुभिः पुत्रः न कथ्यते; यः तु पितरौ पुत्रवत् आचरति, सः एव सत्यः पुत्रः। मया यदुना, तुर्वसुना, द्रुह्युना, अनुना च अवमानितोऽस्मि; अतः अहं महता अवमानेन पीडितः।" "किन्तु पुरुः मम वचनं पूर्णं कृतवान्, मह्यं विशेषतः आदरं प्रदत्तवान्; कनिष्ठः अपि सः एव उत्तराधिकारी, मम जरां वहन्। पुरुः मम पुत्रः, सर्वं कृतवान्।" "शुक्रेण, महर्षिणा उशनसा, पूर्वं वरः दत्तः— 'यः पुत्रः त्वां अनुवर्तते, सः राज्यं प्राप्नुयात्।' तस्मात्, सर्वेण अनुमतेन, पुरुः राज्ये अभिषिच्यताम्। गुणसम्पन्नः, पितृमातृभक्तः, कनिष्ठः अपि पुत्रः, सर्वं प्राप्नोति, सः एव ईश्वरः।" "सः पुरुः अर्हति एतत् राज्यं, प्रियः च प्रियं करोति; शुक्रस्य वरदानेन अधिकं वक्तुं न शक्यते।" एवं तुष्टैः प्रजाजनैः उक्तः, नहुषः स्वं पुत्रं पुरुम् स्वराज्ये अभिषिच्यत्। दक्षिणपूर्वे तुर्वसुम्, दक्षिणपश्चिमे यदुम् उत्तमं स्थापयामास। उत्तरपश्चिमे च उत्तरे च द्रुह्युम् अनुं च स्थापयामास। ययातिः, सप्तद्वीप-सिन्धुप्रथितां पृथिवीं विजित्य, पंचभागान् पुत्रेषु वितीर्य, नहुषाय तत् न्यवेदयत्। तेषां पुत्राणां विभागेन, सप्तद्वीपवती पृथिवी, नगराणि च, धर्मेण रक्ष्यन्ते। एवं पृथिवीं पुत्रेषु निवेश्य, नहुषः तदा, स्वं ऐश्वर्यं पुत्रेषु दत्त्वा, तुष्टः अभवत्। धनुष्कोट्यौ राज्यं च, स्वपुत्रैः सह, भारं स्वजनान् न्यास्य, राजा तुष्टः अभवत्।