वायुपुराणम्

सूतः उवाच—एवं तुर्वसुम् आत्मजम् शप्त्वा, राजा ययातिः शर्मिष्ठायाः पुत्रं दृह्युम् इदं वचनम् अब्रवीत्। “दृह्यो, त्वं जातिम् रूपं च नाशयन्तीं जरां सहस्रवर्षपर्यन्तं स्वीकुरु, युवत्स्वं मे देहि। यदा सहस्रवर्षाणि पूर्णानि स्युः, तदा ते युवत्स्वं प्रतिदास्यामि, पुनः स्वयम् जरां पापरूपां गृह्णीयाम्।” तदा दृह्युः प्रत्युवाच—“न मम तस्यां रतिर्नास्ति, तस्मात् अहम् जरां न इच्छामि।” ययातिः पुनः अवदत्—“हृदयेन जातः सन्, युवत्स्वं मम न ददासि; अतः दृह्यो, त्वं प्रियतमं कामं कदापि न प्राप्स्यसि। तव वंशे तस्मिन्नेव देशे नौका जलं न कदापि लङ्घिष्यति, सदा राज्यहीनः तव वंशः भविष्यति।” अनन्तरं स ययातिः अनुं पुत्रम् इदं पापं सह जरया स्वीकर्तुं प्राह—“अनु, त्वं एतत् पापं जरया सह गृहाण, अहम् तव युवत्स्वं भुक्त्वा सहस्रवर्षपर्यन्तं रमिष्ये।” अनुः प्रत्युवाच—“जरया अग्निः कालसमये न ज्वलति, तस्मात् अहम् जरां न इच्छामि।” ययातिः पुनरुवाच—“हृदयेन जातः सन्, युवत्स्वं मम न ददासि; जरायाः दोषं निर्दिष्टवान्, तस्मात् सा एव त्वां प्रतिगच्छति। तव अपि सन्ततिः युवान् सन् नश्यति, त्वम् अपि अग्निहोत्रं परित्यजसि।” अथ ययातिः पुरुम् अवदत्—“पुरो, त्वम् एतत् पापं जरया सह गृहाण; तव पितुः शरीरे वलयः पलितानि च जातानि। काव्य उशनसः शापात् अहम् युवत्स्वेन न तृप्तः; तव युवत्स्वं लब्ध्वा किञ्चित्कालं कामान् अनुभूयाम्। यदा सहस्रवर्षाणि पूर्णानि स्युः, तदा ते युवत्स्वं प्रतिदास्यामि, पुनः जरां पापरूपां गृह्णीयाम्।” सूतः उवाच—एवं उक्ते, सुतः पितरं सम्यक् प्रत्युवाच—“यथा भवतः इच्छा, तथा करिष्ये।” “अहं तव पापं जरया सह गृह्णामि; मम युवत्स्वं गृहाण, यथाकामं भुङ्क्ष्व।” “जरया आवृतः तव रूपं स्वरूपं च धारयिष्यामि; मम युवत्स्वं दत्त्वा, यथायोग्यं वत्स्यामि।” तदा ययातिः प्रहृष्टः पुरुम् उवाच—“पुरो, अहम् त्वयि तुष्टः। कल्याणं ते अस्तु। मम प्रीत्या एतत् वरं ददामि—तव सन्ततिः राज्ये सर्वकामसम्पन्ना भविष्यति।” सूतः पुनरुवाच—एवं पुरुणा अनुमते, राजा ययातिः भगवतः भार्गवस्य प्रसादेन स्वस्य जरां तस्मै न्यवेदयत्। ततः नहुषात्मा ययातिः युवत्स्वसमन्वितः प्रहृष्टः, नरश्रेष्ठः, स्वेभ्यः कामेभ्यः रममाणः, तृप्तिं प्राप। सः स्वेच्छया, उत्साहेन, कालेन, हर्षेण, धर्मं न लंघयन्, राजा यथोचितं भोगान् अन्वभवत्। स देवांश्च यज्ञैः तर्पयामास, पितॄन् श्राद्धैः, दरिद्रान् दानेन, द्विजश्रेष्ठान् कामैः। अतिथीन् अन्नपानेन सत्कृत्य, वैश्यान् रक्षितवान्, शूद्रेषु दया चकार, दस्यून् निगृह्य। धर्मेण सर्वान् प्रजाः ययातिः यथार्हं तुष्टवान्, इन्द्र इव राज्यं कृत्वा। स राजा सिंहगमनो, युवान्, कामान् भुञ्जानः, परमं सुखं धर्मं न लंघयन् अवसत्। स कामान् अन्विष्य, तेषु दोषान् दृष्ट्वा, किञ्चित्कालं नन्दनवनस्य शोभायाम् रम्ये रममाणः, तत्रैव विश्वसन् तुष्यन् अवसत्। यदा तु राजा तां वृद्धिं दृष्ट्वा, स्वपुरं गत्वा, स्वयम् जरां स्वीकृतवान्। स राजा तान् भोगान् प्राप्य, तृप्तः सन्, क्लान्तः अपि अभवत्; सहस्रवर्षाणि कालगमनं स्मरन् अवसत्। कालस्य विभागान् निमेषांश्च गणयन्, कालपर्याप्तिं विज्ञाय, सः पुत्रं पुरुम् इदं वचनम् उवाच— “अरिन्दम, पुत्र, यथेष्टं, उत्साहेन, यथाकालं, तव युवत्स्वेन अहं कामान् अन्वभवम्। पुरो, अहम् तव तुष्टः, स्वस्ति ते। तव युवत्स्वं गृहाण, राज्यं च गृहाण, राजकुमार।” सूतः उवाच—राजा नहुषात्मा ययातिः जरां स्वीकृतवान्, पुरुः स्वयम् युवत्स्वं पुनरपि प्राप। अथ कनिष्ठं पुत्रं पुरुम् अभिषेचयितुम् इच्छन्, ब्राह्मणैः अग्रगण्यैः सह अन्यैः वर्णैः, इदं वचनम् उक्तम्— “भोः, कथं त्वम् राज्यं पुरवे दास्यसि, यदुम् ज्येष्ठं देवयान्याः शुक्नुपौत्रं उत्तमं विहाय?” “यदुः तव ज्येष्ठः पुत्रः प्रथमं जातः, ततोऽनन्तरं तुर्वसुः, शर्मिष्ठायाः दृह्युः, ततोऽनुः, अन्ते पुरुः। कथं कनिष्ठः ज्येष्ठान् उत्सृज्य राज्यं अर्हति? तस्मात् धर्मं स्मर—न्याय्यं कुरु।” ययातिः उवाच—“सर्वे ब्राह्मणाः, अन्ये वर्णाश्च मम वचनं शृण्वन्तु। मम मते राज्यं ज्येष्ठाय न दातव्यम्। यो माता-पितरौ आज्ञापयति, सः पुत्रः प्रशंस्यः; मम ज्येष्ठः यदुः मम वचनं न अकरोत्। यो पितरं विरुद्धं आचरति, सः न सन्तः पुत्रः; यः तु मातरं पितरं पुत्रवत् आचरति, सः एव पुत्रः। यदुना, तुर्वसुना, दृह्युणा, अनुना च मम अवमानः कृतः; अहम् तेन महता अवमानितः। परन्तु पुरुः मम वचनं पूर्णं कृतवान्, विशेषतः मां पूजितवान्; कनिष्ठः सन् अपि, मम उत्तराधिकारी, यः मम जरां अपि अतीतवान्। पुरुः मम पुत्रः, सर्वं साधितवान्, सर्वं मम कृते कृतवान्।