वायुपुराणम्

सप्तर्षयः प्राचीनाः तथा सप्त मनसः पुत्राः कथं पूर्वं सृष्टाः पुत्रत्वेन प्रतिष्ठिताः इति जिज्ञासायां, पुण्यशीलः सूतः पुराणविद् शुभं वचनं प्रवक्तुमारभत। तदनन्तरं, स्वायम्भुवे मन्वन्तरे स्थिताः सप्त सिद्धर्षयः कथं पुनः वैवस्वतमन्वन्तरे प्राप्ताः इति प्रश्नः अभवत्। तेषां भवं (महादेवः) शापात् तदा तपः न प्राप्तम्; तथापि ते एकवारं पुनरागत्य लोकमध्ये प्रकटिताः। तदानीं सर्वे महर्षयः लोके आपस्मिन्संवादं कृतवन्तः, तथा त एव महायज्ञे वरुणस्य समानं वचनं उक्तवन्तः। ते सर्वे उक्तवन्तः—“चाक्षुषे मन्वन्तरे वयं पितामहस्य पुत्रत्वेन जन्म प्राप्स्यामः; तस्मात् परमं शुभं भविष्यति।” स्वायम्भुवे मन्वन्तरे तान् सप्तजनान् भवं शप्तवान्; पुनर्जन्म प्राप्त्वा ते मानवलोकात् स्वर्गं गतवन्तः। देवस्य महायज्ञे, यत्र सः वारुणी रूपं धृत्वा, ब्रह्मा पुत्रकाम्यया शुद्धं सारं अग्नौ आहितवान्, तत्र प्रथमं ऋषयः जाताः; एषा द्वितीयसृष्टिः इति श्रूयते। भृगुः, अङ्गिराः, मरीचिः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, अत्रिः, वसिष्ठः—एते अष्ट ब्रह्मपुत्राः अभवन्। तस्य दीर्घयज्ञे सर्वे देवाः, यज्ञाङ्गानि, देहवान् वषट्कारः च समागताः। तत्र सहस्रशः सामगीतानि, यजुःमन्त्राः, देहवान् ऋग्वेदः शब्दानुक्रमेण शोभितः प्रकटितः। यजुर्वेदः छन्दोभिर्युक्तः, ओंकारध्वनिप्रभः, यज्ञार्थैः, सूक्तैः, ब्राह्मणपाठैः, मन्त्रैः पूर्णः स्थितः। सामवेदः छन्दोभिर्युक्तः, गीतिषु श्रेष्ठः, विश्वावसुनेत्रितैः गन्धर्वैः सहितः उपस्थितः। ब्रह्मवेदः तीक्ष्णविधिभिः युक्तः, अथर्वाङ्गिरसाचार्यैः संबद्धः, द्विभिः शरीरैः द्वाभ्यां शिरोभिः प्रकटितः। स्वराः, नादाः, स्तोभाक्षराणि, व्याकरणस्वरविभागाः, वषट्कारः आधाररूपेण, नियम-उन्मुक्तिनियमाः अपि तत्र आसन्। तेजस्विनी देवी इला, दिशः तेषां अधिपतयः, दिव्याः कन्याः, पत्न्यः, मातरः अपि तत्र स्थिताः। सर्वे, रूपवन्तः, स्वनामभिः प्रसिद्धाः, वरुणरूपधारिणः, यज्ञकुर्वतः देवस्य मुखे प्राणरूपेण स्थिताः। तान् स्वयम्भूः दृष्ट्वा, ब्रह्मर्षिसृजनशक्त्युत्कर्षेण तस्य वीर्यं भूमौ पतितम्; अत्र संशयः नास्ति। सः तं वीर्यं स्रुवेण चमसेन च संहृत्य, घृतरूपेण आहितवान्, मन्त्रैः हविः आहुतवान्, पितामहः। ततः प्रजापतिः प्राणिनां गणं सृजितवान्; तस्य शक्तेः यज्ञे, लोकेषु तेजः, तमः व्याप्यता, सत्त्वगुणः, राजोगुणः च उत्पन्नाः। तस्य गुणयुक्तायाः शक्तेः, यत्र सा आकाशे तमसि नित्यं स्थिताः, सर्वे प्राणीणि तमस्तेजसा जातानि। तदा कर्मजपुत्राः उत्पन्ने, सः स्ववीर्यं घृतपात्रे आहितवान्। वीर्यस्य आहुति कृतायां, महर्षयः प्रकटिताः, तेजस्विनः, सप्तसृष्टिगुणैः सम्पन्नाः। अग्नौ वीर्यस्य आहुति कृतायां, ज्वालायाः कवीः उत्पन्नः; तम् ज्वालात् निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा हिरण्यगर्भः उक्तवान्—“त्वं भृगुः”; अतः सः भृगुः इति प्रसिद्धः। महादेवः तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा उक्तवान्—“एषः मम पुत्रकामनायाः, दीक्षायाः च, तव कृते उत्पन्नः; अयं भृगुः मम पुत्रः भवतु।” स्वयम्भूना अनुमतं, महादेवः भृगुं पुत्ररूपेण नियुक्तवान्; यः वरुणस्य जातः, तस्मात् भृगुः वरुणपुत्रः अपि कथ्यते। द्वितीयं वीर्यं अंगारेषु पतितम्; तत्र अंगारात् अंगानि संयोज्य अङ्गिराः जातः। तस्य जन्म दृष्ट्वा, अग्निः ब्रह्मणं उक्तवान्—“यत् मया वीर्यं प्राप्तम्, द्वितीयः पुत्रः मम भवतु।” ब्रह्मा सभा-स्वामी उक्तवान्—“एवं भवतु”; अतः अङ्गिराः अग्निपुत्रः इति प्रसिद्धः। ततः ब्रह्मा, लोकस्रष्टा, षड्वारं वीर्यं आहितवान्; तत्र षड् ब्रह्माः जाताः इति परम्परायाम् उक्तम्। मरीचिः तेषु प्रथमः, रश्मिभ्यः उत्पन्नः; तस्य यज्ञे पुत्रः जातः, सः क्रतुः इति प्रसिद्धः। “अहं तृतीयः”—एवं अर्थः, अतः अत्रिः इति नाम; पुलस्त्यः तीक्ष्णकेशात् उत्पन्नः, स्मृतः। पुलहः दीर्घकेशात् जातः, स्मृतः; वसुमान्, भूमौ स्थितः, वसुमध्ये उत्पन्नः। सः वसिष्ठः इति ब्रह्मविद्भिः, ब्रह्मवादिभिः कथ्यते; एते षड् महर्षयः ब्रह्मणः मनसः पुत्राः। एते, जगत्पितरः, प्रजाः वर्धितवन्तः; अतः ब्रह्मपुत्राः सृष्टिपतयः इति प्रसिद्धः। अन्ये पितरः अपि, तैः महर्षिभिः उत्पन्नाः, सप्तर्षिगणाः, लोकेषु कीर्तिताः। मरीचिप्रभृतीनां, भृगुप्रभृतीनां, अङ्गिरसः, पौलस्त्याः, पौलहाः, वसिष्ठाः, अत्रेयाः—एते पितृगणाः लोकप्रसिद्धाः। एते, प्रियः, संक्षेपेण, त्रिगुणाः आसन्—अपूर्वाः, तेजस्विनः, दीप्तिमन्तः इति प्रसिद्धम्। तेषु यमः देवः राजा, दोषयुक्ताः यमैः नियंत्रिताः; अन्ये प्रजापतयः—तेषां नामानि शृणु। कर्दमः, कश्यपः, शेषः, विक्रान्तः, सुश्रुवः, बहुपुत्रः, कुमारः, विवस्वान्, शुचिश्रवाः—एते नामानि। प्रचेता, अरिष्टनेमिः, बहुलस्वः, प्रजापतिः—एवं च अन्ये अपि प्रजापतयः प्रसिद्धाः।