वायुपुराणम्

तस्मिन्नेव काले काकुत्स्थस्य कन्यायाः गाया नाम्नः महर्षिः पत्नीत्वेन ग्रहणं चकार। स स महर्षिः क्षमां संश्रित्य, विरक्तिं च आलम्ब्य, ब्रह्मणि एकत्वं प्राप्तवान्। तेषां पञ्चसु मध्ये, भूमिपालः ययातिः देवयानीं, उशनाः कन्यां, भार्यां चकार। तया देवयन्या यदुः तुर्वसुश्च जातौ, शरमिष्ठया तु, वृषपर्वणः पुत्र्या, दृुह्युः अनुश्च पूरुश्च जाताः। शरमिष्ठा, वृषपर्वणः सुतापि, दृुह्युमनुपूरवतः देवपुत्रसमांश्च वीर्यवन्तः पुत्रान् अभ्यजनयत्। ततः प्रसन्नः रुद्रः तस्मै दिव्यं, सुवर्णमयं, दुर्निवार्यं, अक्षय्यं महायुधयुक्तं तेजस्विनं रथं दत्तवान्। मनोजवैरश्वैः युक्तं तं रथं आरुह्य स कन्यां हरित्वा, तेनैव श्रेष्ठेन रथेन पृथिवीं विजिग्ये। ययातिः देवदानवमानवान् संग्रामेषु अजय्यः, सर्वेषां पौरवाणां राजा रथस्थः अभवत्। स एव रथः कुरुपुत्रस्य जनमेजयस्य, पारिक्षितस्य पौत्रस्य, वत्सदेशे जातस्य, गार्ग्यस्य मुनेश्शापेन नष्टः। तस्मिन्नेव काले, बाल एव, बुद्धिहीनः स जनमेजयः, नरपतिः लोहगन्धं गार्ग्यपुत्रं हिंसितवान्। स लोहगन्धः राजर्षिः नगरजनपदैः परित्यक्तः, सर्वतः पलायमानः, शान्तिं न प्राप्तवान्। दुःखेन पीडितः, सर्वत्राश्रयाभावेन क्लान्तः, स दुःखार्तः हेतुकं मुनिमन्यं शरण्यं शप्तवान्। स तु महात्मा इन्द्रोतः नाम मुनिः, तस्मै जनमेजयाय शौनकपुत्राय, अश्वमेधयज्ञं कारयामास, नृपस्य शुद्ध्यर्थम्, द्विजश्रेष्ठ। लोहगन्धः स्वं गृहमुपेत्य अदृश्यः अभवत्; तस्मात् दिव्यः स रथः चेदिराजस्य वसोरभूत्। ततो हृष्टः शक्रः बृहद्रथाय तम् अदात्; भीमसेनस्य जरासंधवधात् अनन्तरं, स कौरेयः तं रथं स्नेहेन वासुदेवाय दत्तवान्। यदा नहुषपुत्रः ययातिः जरया पीडितः, तदा ज्येष्ठं श्रेष्ठं पुत्रं यदुम् इदं वचनं उवाच— "वत्स, मम जरा शिरसि श्वेतकेशा च आगता; काव्य उशनसः शापात् यौवनं न तृप्तवान्। यदु, त्वं मम जरां दुःखसमेतां गृहाण; मम जरां त्वं स्वीकुरु।" इति उक्ते, यदुः प्रत्युवाच— "ब्राह्मणाय दत्तव्यम् अन्नं मया प्रतिज्ञातम्, यत्नेन प्राप्यं च; अतः अहं तव जरां न गृह्णामि।" "जरा अनेकदोषसमेता, विशेषतः मद्यभोजनशीलानां; अतः राजन्, अहं तव जरां न समर्थः स्वीकर्तुम्। श्वेतकेशः श्वेतश्मश्रुः, दुःखार्तः, जरया क्षीणः, पूर्वं बलिष्ठः, अधुना कृशः दीनरूपः। कर्तव्यं न शक्नोमि, युवानपि अवमानितः, भयैः महता पीडितः—एवंविधां जरां न इच्छामि।" "राजन्, तव बहवः पुत्राः, मत्तः प्रियतराः; ते धर्मविदः, तव जरां स्वीकरिष्यन्ति—अन्यं पुत्रं वृणु।" इति यदुना उक्तः, ययातिः क्रुद्धः, वाक्यविशारदः, ज्येष्ठं पुत्रं तिरस्कृतवान्— "किं अन्यत् तपोवनं, किं वा अन्यो धर्मः, यं त्वं, मूढ, मां अवमान्य, नवाचार्यवत् भाषसे?" एवं यदुम् उक्त्वा, राजा कोपसमन्वितः तम् शशाप— "त्वं हृदयात् जातः, मम यौवनं दातुं न इच्छसि। अतः, मूढ, न राज्ये भागं लप्स्यसे, न तव वंशः स्थास्यति; तुर्वसुस्तव पापं जरया सह गृह्णातु।" तदा तुर्वसुः उवाच— "पितः, अहं जरां न इच्छामि, या सर्वान् भोगान् विनाशयति; सा जरा अनेकदोषसमेता, विशेषतः मद्यभोजनशीलानां; अतः राजन्, अहं तव जरां न समर्थः स्वीकर्तुम्।" ययातिः उवाच— "त्वं हृदयात् जातः, मम यौवनं दातुं न इच्छसि; अतः तुर्वसुः, तव वंशः छिद्यते।" "त्वं धर्मे मिश्रः भविष्यसि, विपरीतविवाहेषु, मांसभक्षणादिषु च प्रवृत्तः, मूढ, राजा भविष्यसि। वृद्धपत्नीषु, पशुयोनि-जातासु, पशुवृत्तिषु, म्लेच्छेषु च रतः स्याः, अत्र न संशयः।" सूतः उवाच— "एवं तुर्वसुम् शप्त्वा, स्वं पुत्रं, ययातिः शरमिष्ठापुत्रं दृुह्युम् इदं वचनं उवाच— 'दृुह्यो, त्वं जरां गृहाण, या वर्णरूपविनाशिनी, सहस्रवर्षाणि; मम यौवनं देहि।'" "यदा तव सहस्रवर्षाणि पूर्णानि, तदा तव यौवनं पुनः दास्यामि; पुनः स्वयम् जरापापं गृह्णीयाम्।" दृुह्युः उवाच— "नास्याः आसक्तिरेव, तस्मात् जरां न इच्छामि।" ययातिः उवाच— "त्वं हृदयात् जातः, मम यौवनं दातुं न इच्छसि; अतः दृुह्यो, तव प्रियं न कदापि प्राप्तव्यम्।" "तत्र कदापि नावया जलानां पारगमनं न भविष्यति; तव वंशे तस्मिन् स्थले न कदापि राजा भविष्यति।" "अनु, त्वं एतां जरां पापेन सह गृहाण; एवं तव यौवनं भुक्त्वा, सहस्रवर्षाणि जीविष्यामि।" अनु प्रत्युवाच— "अग्निरपि जरया समये न दहति; तस्मात् अहं न इच्छामि।" ययातिः उवाच— "त्वं हृदयात् जातः, मम यौवनं न ददासि; जरायाः दोषं उक्त्वा, सा पुनः तव भविष्यति।" "तव अपि सन्ततिः, यौवनं प्राप्य, तस्मात् विनश्यति; त्वं च अग्निहीनो भविष्यसि।