वायुपुराणम्

एकदा, तस्मिन् दिव्ये काले, एकस्य महात्मनः पुरुषस्य, यस्य भोजनं एकवारं पक्वं दिवा-निशायाम्, स प्रातः सूर्योदयात् आरभ्य लक्षशः दत्तमपि न क्षीयते स्म। तस्य महात्मनः कृपया, भोजनं सर्वदा अव्ययम् आसीत्। तस्मात् मित्राज्योतिः नाम कन्या, मारीचः प्राज्ञः मरुत् नामकः च, तयोः संयोगात् महाबलाः धर्मज्ञाः मोक्षदर्शिनः पुत्राः जाताः। गृहधर्मान् परित्यज्य, ते विरक्ततायाम् स्थिताः, अत्रैव तपसां नियमं प्राप्य ब्रह्मभावं गताः। तेषां मध्ये अनपायः नाम पुत्रः उत्पन्नः, धर्मदायकः सः अभवत्। तस्मात् क्षत्रधर्मः अभवत्, तस्मात् प्रतिपक्षः महातपस्वी जातः। प्रतिपक्षस्य पुत्रः संजयः नाम प्रसिद्धः, संजयस्य पुत्रः जयः, तस्मात् विजयः जातः। विजयस्य पुत्रः जयः, तस्य पुत्रः हर्यन्द्वः, हर्यन्द्वात् सहदेवः राजा महाबलः अभवत्। सहदेवस्य धर्मात्मा पुत्रः अदीनः नाम प्रसिद्धः, अदीनस्य पुत्रः जयसेनः, तस्य पुत्रः संकृति। संकृत्याः पुत्रः धर्मात्मा कृतधर्मा इति ख्यातः। एवं नहुषस्य एते क्षत्रिया वंशाः, तान् विद्धि। नहुषस्य षड् अपत्यानि आसन्, यः विरजा नाम कन्यायाः, पितुः दुहितुः, जातानि, इन्द्रसमप्रभाः। ते यति, ययातिः, संयातिः, आयातिः, द्वौ तुद्वयौ च, इति; तेषां यतिः ज्येष्ठः, ययातिः तस्मात् परः। तस्मिन् काले, ऋषिः ककुत्स्थस्य दुहितरं गा नाम कन्यां पत्नीं चक्रे। सः क्षमां वैराग्यं च आलम्ब्य, ब्रह्मभावं प्राप्तवान्। पञ्चसु तेषु, ययातिः पृथिवीपतिः, उशानसः दुहितरं देवयानीयं पत्नीं चक्रे। देवयानीयां यदुः तुर्वसुः च जातौ, वृषपर्वणः दुहितर्या शर्मिष्ठायाः द्रुह्युः अनु: पूरुः च जाताः। शर्मिष्ठा, वृषपर्वणः दुहिता, द्रुह्युम्, अनुं, पूरुं च प्रसूतवती—ते महाबलाः, देवपुत्रोपमाः। ततः रुद्रः तुष्टः सन् तस्मै दिव्यम्, सुवर्णमयं, दुर्जयं, अक्षयं, महास्त्रयुक्तं, तेजस्विनं रथं दत्तवान्। मनोजवैरश्वैः युक्तेन तेन रथेन स कन्यां हृतवान्, तेनैव श्रेष्ठेन रथेन पृथिवीमविजित्य स्थितवान्। ययातिः, देवान्, दानवान्, मानवांश्च युद्धे अजित्य, सर्वेषां पौर्वराज्ञां रथी अभवत्। सः रथः कुरुपुत्रस्य जनमेजयस्य, राजा कुरोः पौत्रस्य, परीक्षितः अपत्यस्य, वत्सदेशे जातस्य, गार्ग्यस्य मुनेः शापेन विनष्टः। स राजा जनमेजयः, बाल एव दुर्बुद्धिः, लोहमगन्धं नरपतिं, गार्ग्यस्य पुत्रं, विहितवान्। सः राजर्षिः लोहमगन्धः, इह तत्र च पलायमानः, नगरजनपदैः त्यक्तः, न क्वचित् शान्तिम् अलभत। ततः दुःखेन पीडितः, सर्वत्र अशान्तिम् अलभमानः, सः क्लेशितः, हेतुकं मुनिं, शरण्यं, शप्तवान्। स इन्द्रोतः नाम महात्मा मुनिः, शौनकपुत्रं जनमेजयं अश्वमेधयागं कारयामास, राज्ञः शुद्धये, द्विजश्रेष्ठ। लोहमगन्धः स्वगृहं प्राप्त्वा अदृश्यः अभवत्; तस्मात् दिव्यः रथः चेदिराजाय वसवे गतः। ततः शक्रः तुष्टः सन् बृहद्रथाय तम् अदात्; भीमेन जरासंधे हते, कुरुपुत्रेण स्नेहेन सः श्रेष्ठः रथः वासुदेवाय दत्तः। यदा नहुषपुत्रः ययातिः जरसा पीडितः, सः ज्येष्ठं श्रेष्ठं पुत्रं यदुं इत्युक्तवान्— "वत्स, मम जरः श्वेतकेशः च आगतः; काव्य उशानसः शापेन, अहं युवत्वेन न तृप्तः। त्वं मम जरां दुःखं च गृहाण, मम जरां त्वं स्वीकुरु।" इति उक्ते, यदुः प्रत्युवाच— "ब्राह्मणाय दानं प्रतिश्रुत्य, प्रयत्नेन प्राप्यं मया; तस्मात् अहं तव जरां न गृह्णामि। जरसा बहवः दोषाः, विशेषतः मद्यभक्ष्येषु; तस्मात् न शक्नोमि तव जरां स्वीकर्तुम्।" "श्वेतकेशः श्वेतश्मश्रुः, दुःखी जरया बलहीनः, पूर्वं स्थूलः, अधुना कृशः, दुःखितः। कर्तव्यं न शक्नोमि, युवानपि तिरस्कृतः, भयैः पीडितः; एवं जरा मम न रोचते।" "बहवः पुत्राः ते, राजन्, मम अपि प्रियतराः; ते धर्मज्ञाः तव जरां गृह्णन्तु—अन्यं पुत्रं वृणु।" एवं उक्तः यदुना, क्रोधेन ताम्रलोचनः, वाक्यविशारदः पिताऽपि ज्येष्ठं पुत्रं तुदति स्म— "किं अन्यत् तपोवनं, किं वा अन्यो धर्मः, येन त्वं, मूढ, मां तिरस्कृत्य, अन्यगुरुवद् भाषसे?" एवं यदुं प्रति उक्त्वा, राजा क्रोधात् शप्तवान्—"यः मम हृदयात् जातः, सः मम युवत्वं न ददाति।" "तस्मात्, मूढ, न ते राज्ये भागः, न तव सन्ततिः; तुर्वसुः तव जरां पापं च गृह्णातु।" तुर्वसुः उवाच—"पितः, अहं जरां न इच्छामि, या सर्वसुखविनाशिनी; जरसा बहवः दोषाः, विशेषतः मद्यभक्ष्येषु; तस्मात् अहं न शक्नोमि तव जरां स्वीकर्तुम्।" ययातिः उवाच—"यः मम हृदयात् जातः, सः मम युवत्वं न ददाति; तस्मात् तुर्वसुः, तव वंशः क्षीयताम्।" "त्वं धर्मे मिश्रः स्याः, प्रतिलोमविवाहेषु, मांसादिभोजनेषु च, मूढ, राजा भविष्यसि।" "त्वं वृद्धपत्नीषु, पशुयोनिषु जातासु, पशुवृत्तिषु, म्लेच्छेषु च आसक्तः भविष्यसि—नात्र संशयः।" एवं, हे भगवन्, नहुषवंशस्य पुराणकथाः, दिव्यरथस्य उत्पत्तिः, क्षत्रियवंशानां प्रवृत्तिः, ययातेर् वृद्ध्युपाख्यानं च, श्रुत्वा धर्मज्ञानं प्राप्नोति।